اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • شنبه ۲ بهمن ۱۴۰۰
اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران
«ایران» گزارش می‌دهد

پیدا و پنهان ایده توافق موقت

پیدا و پنهان ایده توافق موقت
مسعود براتی، محمد کاظمی و محمد خانزاده تهیه‌کنندگان

یک روز قبل از آغاز دور جدید مذاکرات یعنی ۷ آذر ۱۴۰۰ خبرگزاری رویترز به نقل از یک منبع آگاه خبر داد که امریکا ایده «توافق موقت» با ایران را مطرح کرده است.

روزنامه ایران/ قبل از آن نیز در روز 17 نوامبر 2021 (26 آبان 1400)، خبرگزاری اکسیوس در گزارشی(1) عنوان کرد که مشاور امنیت ملی امریکا، ایده «توافق موقت» با ایران با هدف خرید زمان بیشتر در مذاکرات هسته‌ای را با همتای اسرائیلی خود مطرح کرده است. طبق این گزارش نیز، طرح انعقاد توافق موقت با ایران توسط یکی از متحدان اروپایی واشنگتن مطرح شده است.

سابقه ایده توافق موقت

ایده توافق موقت ایده تازه‌ای نیست. این طرح تاکنون تحت عناوین مختلفی توسط اندیشکده‌ها و مقامات غربی مطرح شده است. اندیشکده «مرکز امنیت نوین امریکا (سی.اِن.اِی.اس) در تاریخ چهارم آگوست 2020 (13 مرداد 1399) در مقاله‌ای تحت عنوان «تعامل مجدد با ایران» به مسأله توافق موقت تحت عنوان «توقف و عقبگرد»(2) پرداخت.(3) همچنین اندیشکده «گروه بین‌المللی بحران» نیز در مقاله‌ای که در تاریخ 18 فوریه 2021 (30 بهمن 1399) تحت عنوان «بایدن باید درباره برنامه هسته‌ای ایران حدگذاری، توقف و عقبگرد کند»(4) از برچسب «حدگذاری، توقف و عقبگرد»(5) برای توضیح توافق موقت استفاده کرد.اندیشکده «مرکز مطالعات راهبردی و بین‌الملل» (سی.اِس.آی.اِس)(6) طی نشستی تحت عنوان «آیا توقف در برابر توقف راهی مناسب برای تعامل مجدد با ایران است؟»(7) به بررسی توافقی موقت تحت عنوان «توقف در برابر توقف»(8) به‌عنوان زمینه‌ای برای دستیابی به توافق بلند مدت می‌پردازد. خبرگزاری رویترز، روز 15 جولای 2021 (24 تیرماه 1400) در مقاله‌ای(9)، توافق «کمتر برای کمتر»(10)  را که همان توافق موقت است  راه‌حل احتمالی تنش به وجود آمده درپی خروج امریکا از برجام و کاهش تعهدات ایران ذیل ماده 36 برجام دانست.

همچنین «گروه بحران» در مقاله‌ای(11) که در تاریخ 7 نوامبر 2021 (16 آبان 1400) منتشر شد، به اروپا توصیه می‌کند که یک توافق موقت که «در آن تهران برخی از حساس‌ترین فعالیت‌های خود را در زمینه اشاعه (مانند غنی‌سازی اورانیوم بالای 3.67 درصد، کار پیشرفته سانتریفیوژ یا تولید فلز اورانیوم) در ازای تخفیف محدود از تحریم‌های فروش نفت  یا دسترسی به دارایی‌های مسدود شده به حالت تعلیق درآورد»، مطرح کند و نام آن را «برجام‌منفی»(12) می‌گذارد.

این مسأله نشان‌دهنده‌ برنامه‌ریزی طرف غربی برای طرح احتمالی این موضوع است. اکنون به نظر می‌رسد این طرح در اندیشکده‌ها و مراکز فکری به پختگی لازم رسیده و وارد سطح مدیران اجرایی و سیاسی شده است که آن را در مذاکرات پیش رو مطرح کنند. پیش‌بینی می‌شود این موضوع از سوی طرف‌های اروپایی در مذاکرات پیش رو مطرح شود.

ابعاد احتمالی توافق موقت

بررسی یادداشت‌های تولیدشده در اندیشکده‌ها و تارنماهای خبری غربی تا حد خوبی از ابعاد و مفاد طراحی‌شده از سوی امریکا برای توافق موقت پرده‌برداری می‌کند. «گروه بین‌المللی بحران» در یادداشتی می‌نویسد:

«برای مثال، اروپایی‌ها می‌توانند یک توافق موقت پیشنهاد کنند که در آن تهران برخی از حساس‌ترین فعالیت‌های خود را در زمینه اشاعه (مانند غنی‌سازی اورانیوم بالای ۶۷/۳ درصد، کار روی سانتریفیوژهای پیشرفته یا تولید فلز اورانیوم) در ازای تخفیف محدود از تحریم‌های فروش نفت  یا دسترسی به دارایی‌های مسدود شده به حالت تعلیق درآورد. این توافق موقت ممکن است یک مارپیچ پلکانی را از بین ببرد و برای درک جامع‌تر وقت بخرد. چنین ترتیبات برجام‌منفی (JCPOA-minus) می‌تواند ایستگاهی برای رسیدن به یک پیمان برجام‌مثبت باشد.»(13)

در موردی دیگر، «سیدحسین موسویان» در نشریه «میدل‌ایست آی» پس از تعیین «نظام قدرتمند اقدامات شفاف‌ساز» و «محدودیت‌های متعدد روی برنامه هسته‌ای ایران برای دوره‌های مشخص» به‌عنوان دو پایه برجام، پیشنهاداتی درباره ابعاد توافق موقت یا «برجام‌منفی» احتمالی ارائه می‌دهد:

«طبق طرح برجام‌منفی و به‌عنوان یک ضمانت عینی برای جلوگیری از شکل‌گیری یک کشور دارای سلاح هسته‌ای، ایران نسبت به همه اقدامات شفاف‌ساز متعهد خواهد ماند. در عوض، کشورهای ۱+۵ برخی تخفیف‌های تحریمی مشخص در بخش‌های کلیدی ایران مثل بانک و نفت را تضمین خواهند کرد. به‌عنوان یک شیوه عملی برای راستی‌آزمایی تخفیف تحریم‌ها، رئیسی می‌تواند فهرستی از پروژه‌های زیرساختی عمده که قصد انجام آنها را دارد  تهیه کند و دولت بایدن برای آنها مجوز اوفک صادر کند. تأییدیه امریکا کشورها را قادر به امضای قرارداد با ایران می‌کند، بدون این‌که آنها نگران اقدامات تنبیهی امریکا باشند.»(14)

خبرگزاری اکسیوس به نقل از منابع ناشناس امریکایی، ایده توافق موقت را این گونه شرح می‌دهد:

«ایده توافق موقت این است که در ازای یک توقف (freeze) از سوی ایران (به‌عنوان نمونه توقف غنی‌سازی ۶۰ درصد)، امریکا و هم‌پیمانان امریکا برخی از دارایی‌های ایران را رفع مسدودی کنند یا دستور توقف‌های تحریمی (waiver) روی کالاهای بشردوستانه را صادر کنند.»(15)

همچنین نیویورک‌تایمز درباره ابعاد توافق موقت می‌نویسد:«در داخل کاخ‌سفید در روزهای اخیر تقلایی به وجود آمده مبنی بر این‌که آیا می‌توان به نوعی از توافق موقت دست یافت که طی آن، تولید اورانیوم با غنای بالاتر و تبدیل آن به حالت فلز - که گامی ضروری در ساخت سر جنگی است - را متوقف کرد یا خیر. در عوض امریکا ممکن است تعداد محدودی از تحریم‌ها را ملایم کند (ease).»(16)

بازخوانی تجربه توافق موقت ژنو

جمهوری اسلامی ایران یک بار در سال 1392 توافق موقت را تجربه کرده است. «توافق موقت ژنو روی برنامه هسته‌ای ایران»(17) که به توافق موقت ژنو نیز معروف است، توافقنامه‌ای شش‌ماهه و قابل تمدید پیرامون برنامه هسته‌ای ایران بود که در سوم آذر ۱۳۹۲ (۲۴ نوامبر ۲۰۱۳) میان جمهوری اسلامی ایران و گروه ۱+۵ امضا شد. این توافق محصول مذاکرات محرمانه ایران و امریکا در عمان بود. این مذاکرات با تشکیل دولت یازدهم در ایران شدت یافت و پس از کسب توافق اولیه با امریکا مورد تأیید 5+1 قرار گرفت. براساس این توافق که برای «رسیدن به یک راه‌حل جامع بلندمدت و مورد توافق طرفین» و با هدف «تضمین‌نمودن صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای ایران» امضا گردید، طرفین «به‌صورت داوطلبانه» متعهد شدند تا اقدامات متقابلی را به‌عنوان گام اول یک راه‌حل جامع انجام دهند.

بنا بر توافق انجام‌شده، قرار شد ایران برنامه هسته‌ای خود و غنی‌سازی اورانیوم را به شکلی محدود ادامه دهد و نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را بر تأسیسات خود تسهیل کند. درعوض، طرف مقابل بخشی از تحریم‌های وضع‌شده علیه ایران را تعلیق و از وضع تحریم‌های جدید اعم از بین‌المللی، چندجانبه و یکجانبه خودداری کند. از جمله موارد تعلیقی، تعلیق تحریم‌های اروپا و امریکا بر: طلا و فلزات گرانبها، صادرات پتروشیمی، خودروسازی، توقف جلوگیری از فروش نفت خام ایران و اجازه به مشتریان برای ادامه خرید به میزان قبل از توافق و بازگشت میزان مشخصی از مبالغ فروش نفت به ایران و تعلیق تحریم‌های بیمه و خدمات حمل‌ونقل نفت بود. اصلی‌ترین امتیازات اعطا شده به ایران در ادامه بررسی شده است.(18)

الف) امتیاز مربوط به صادرات نفت ایران

طبق آمار و نمودارهای «اداره اطلاعات انرژی امریکا»، پس از اعمال تحریم‌های اروپا در جولای 2012 (تیرماه 1391)، روند فروش نفت ایران در میانگین حدود ۱/۱ الی ۲/۱ میلیون بشکه در روز باقی مانده بود و این رقم برای مدت یک سال و نیم (تا قبل از اجرای توافق ژنو) ثابت ماند و کاهش بیشتر آن ممکن و عملی نشد. فارغ از میزان دقیق این رقم، ثابت بودن آن در مدت طولانی، نکته بسیار حائز اهمیتی است. (نمودار 1)

---

آمارهای «آژانس بین‌المللی انرژی» پیرامون صادرات نفت ایران نیز بخوبی نشان می‌دهد که پس از تصویب «قانون اختیار دفاع ملی امریکا» و اعمال تحریم‌های اتحادیه اروپا و کاهش صادرات در جولای 2012، میانگین صادرات نفت ایران به‌مدت یک و نیم سال (تا قبل از توافق ژنو) تقریباً ثابت بوده است. (نمودار 2)

---

در واقع در این توافق طرف غربی صرفاً متعهد شد هیچ تلاشی برای کاهش بیشتر فروش نفت ایران انجام ندهد. این درحالی است که طبق آمار فوق، اساساً کاهش فروش نفت ایران در عمل ممکن نبود. علاوه براین بنابر قوانین تحریمی امریکا علیه ایران باید پول فروش همین یک میلیون بشکه نفت در کشور خریدار نفت باقی می‌ماند و ایران فقط در ازای آن کالا وارد می‌کرد که این موضوع هم در توافق ژنو رفع نشد و این تحریم باقی ماند و عملاً ایران دسترسی آزادانه به درآمدهای نفتی و نقل و انتقال آن نداشت.

ب) امتیاز مربوط به صادرات محصولات پتروشیمی

در بند مربوط به صنعت پتروشیمی در توافق ژنو آمده است:تحریم‌های امریکا و اتحادیه اروپا درخصوص «صادرات محصولات پتروشیمی و خدمات مرتبط با آنها تعلیق می‌گردد...مجموع شرایطی که در زمینه‌ صادرات محصولات پتروشیمی وجود دارد، موجب می‌شود که تحریم این محصولات بسیار مشکل شود و اعمال تحریم برای کشور یا نهاد تحریم‌کننده هزینه بالایی داشته باشد. هنگامی که تحریم صادرات محصولات پتروشیمی علیه ایران وضع شد، مقامات غربی اعلام کردند که قصد دارند دومین منبع درآمد دولت ایران را مسدود کنند؛ اما به دلایل زیادی ازجمله تنوع محصولات پتروشیمی، خصوصی بودن اکثر پتروشیمی‌ها در ایران، متکثر بودن خریداران، تغییر بازار هدف از کشورهای اروپایی به سایر کشورها، این تحریم نتوانست تأثیرگذاری زیادی داشته باشد و ایران محصولات پتروشیمی خود را به فروش می رساند. تحریم‌ها علیه صادرات ومحصولات پتروشیمی ایران، مشکل خاصی را برای این صنعت به‌وجود نیاورده بود و صادرات پس از اعمال تحریم‌ها نیز با اتخاذ تدابیری ادامه پیدا کرده بود. بنابراین از آنجایی که اجرای تحریم اثر خاصی نداشت، طبیعتاً تعلیق آن نیز اثری نمی‌گذارد.

ج) امتیاز مربوط به تجارت طلا و فلزات گرانبها

در متن توافق ژنو درباره‌ تحریم طلا و فلزات گرانبها آمده است: تعلیق تحریم‌های امریکا و اتحادیه اروپا بر طلا و فلزات گرانبها و همچنین تحریم‌های خدمات مرتبط و تعلیق تحریم‌های طلا و فلزات گرانبها نیز اثر عملی نداشت چراکه بدون رفع تحریم‌های بانکی و بدون خارج شدن نهادهای تحریمی تعلیق این تحریم بی‌فایده بود. در توافق ژنو همه نهادهای تحریمی در لیست تحریم باقی مانده بودند و هرگونه ارتباط مستقیم یا غیرمستقیم با آنها برای هراقدام مالی یا بانکی با مجازات تحریمی رو به رو می‌شد. بنابراین نهادهای ایرانی نمی‌توانستند برای تسویه مالی به فلزات گرانبها رو بیاورند، چراکه امکان برخورد تراکنش‌ها به افراد و نهادهای تحریمی وجود داشت. از طرف دیگر مهم‌ترین تحریم ایران یعنی تحریم نفتی پابرجا بود و ایران صرفاً می‌توانست حد مشخصی نفت بفروشد و پول آن را در کشور خریدار نگه‌داری کند و در ازای آن کالای مصرفی و غیرتحریمی بگیرد. آن هم در صورتی که هیچ نهاد تحریمی در چرخه انتقال نباشد. بنابراین تعلیق این تحریم نیز اثری نداشت.
بررسی توافق موقت ژنو نشان می‌دهد که بخش مهمی از امتیازهای ارائه شده به ایران، مواردی است که ناشی از ناتوانی نظام تحریمی امریکا بوده است. شرایط کنونی نظام تحریم‌ها نشان می‌دهد که امریکا در اعمال برخی از تحریم‌های خود علیه ایران ناتوان است. مانند تحریم فروش نفت خام ایران که بارها از سوی امریکایی‌ها ابراز شده است و چین به‌عنوان اصلی‌ترین خریدار نفت ایران حاضر به تبعیت از تحریم‌های امریکا نیست.

اهداف امریکا از ارائه ایده توافق موقت

بررسی‌ها نشان می‌دهد که امریکا از ارائه ایده توافق موقت به ایران چهار هدف را دنبال می‌کند. اول فروش ناتوانی نظام تحریم‌ها به‌عنوان امتیاز و خرید زمان که تجربه آن را در توافق موقت ژنو داشته است. دوم پاک کردن گذشته بدون پرداخت هزینه آن که مربوط به خروج امریکا از برجام است. سوم تشدید پدیده «اجتماعی شدن مذاکرات» در ایران که امریکا در آن سابقه بسیار موفقی دارد و چهارم جلوگیری از پیشرفت برنامه هسته‌ای ایران و تسلط مجدد نظام بازرسی آژانس بر آن که هدف اصلی امریکا در توافق هسته‌ای است.

1) فروش ناتوانی نظام تحریم‌ها به‌عنوان امتیاز و خرید زمان

میزان کارآمدی ابزار تحریم بر کشور هدف در طول زمان، ماهیتی نوسانی و سینوسی دارد. در دوره‌ منتهی به توافق ژنو و سپس برجام، اثرگذاری تحریم‌ها درحال کاهش بود. در دوره‌ اخیر نیز میزان اثرگذاری تحریم‌ها در نقطه حضیض خود قرار دارد. میزان تجارت خارجی ایران و از آن مهم‌تر میزان صادرات نفت خام ایران، یک شاخص مهم در فهم وضعیت نظام تحریمی است. (نمودار 3)

---

کاهش اثرگذاری تحریم‌ها با وجود حفظ کاغذی آن، به دو علت است. اول حفظ نظام تحریم در بالاترین سطح عملکرد خود هزینه‌های فراوان مالی و دیپلماتیک برای امریکا دارد و به مرور زمان کشورها و بازیگران بین‌المللی تمایلشان به پیروی از نظام تحریم کاهش می‌یابد، به طور مثال جکوب لو وزیر خزانه‌داری وقت امریکا در این باره گفته بود که نمی‌توان تحریم‌ها را ادامه داد و بانک‌های مرکزی کشورهایی مانند ژاپن را تحریم کرد.(19) علت دوم نیز تغییر رفتار کشور هدف است که به مرور زمان آرایش خود را متناسب با شرایط تحریمی تغییر می‌دهد و مسیرهای جدید برای خود ایجاد می‌کند. مرکز امنیت نوین امریکا نیز در گزارشی این موضوع را تأیید می‌کند و می‌نویسد: «پس از مدتی کشور تحریم شده خود را با شرایط وفق می‌دهد و اثر تحریم کم می‌شود.»(20) آمارها نیز نشان می‌دهد ایران در دوره تحریمی پس از مدتی بر فشار تحریمی غلبه کرده است. قبل از توافق ژنو، ایران میانگین فروش یک میلیون بشکه نفت را حفظ کرد. در دور جدید تحریم و فشار حداکثری نیز، با گذر زمان دائماً اثر تحریم‌ها کم می‌شود. به نحوی که براساس آمار و به رغم تأکید قوانین امریکا برای صفر کردن فروش نفت ایران، میانگین ماهانه فروش نفت ایران از 600 هزاربشکه در روز در6 ماه اول سال 2020 به 1.3 میلیون بشکه در 6 ماه اول سال 2021 رسیده(21)  یا تجارت منطقه‌ای ایران نسبت به سال گذشته میلادی بیش از 50 درصد افزایش یافته است.(22) بنابراین همان‌طور که اظهارات مقامات و اندیشکده‌های غربی و واقعیت‌های میدانی نشان می‌دهد گذر زمان اثر تحریم‌ها را کم خواهد کرد.
بررسی تجربه دوره قبلی و سه سال اخیر نیز نشان می‌دهد که امریکا برای گذر از این برهه و بازگرداندن نظام تحریم‌ها به نقطه اوج، برنامه‌ریزی می‌کند. یکی از محورهای برنامه‌ریزی برای احیای مجدد تحریم‌ها، فروش وضع موجود به کشور هدف به‌عنوان امتیاز است. با این کار دو هدف حاصل خواهد شد:

  1. حفظ هیمنه و ابهت نظام تحریم‌های امریکا
  2. خرید زمان برای بازسازی نظام تحریم‌ها

در حال حاضر ایده توافق موقت بستر مناسبی برای فروش وضعیت موجود به ایران و تحقق اهداف دوگانه فوق است، چراکه اولاً باعث خواهد شد ایران بیش از این سراغ راه‌های غیرتحریمی برای بی‌اثر کردن تحریم‌ها نرود و فعالیت‌های خود را در چهارچوب مرسوم نگه دارد. ثانیاً آنچه را ایران در اثر گذر زمان تحریم به دست آورده است  به‌عنوان امتیاز به ایران می‌دهد تا این ادراک ذهنی ایجاد شود که این آورده‌ها امتیازی از طرف مقابل است. در دوره توافق موقت ژنو امریکا فروش یک میلیون بشکه نفت در روز را که نتوانسته بود آن را کمتر کند به‌عنوان امتیاز به ایران فروخت و در مقابل اجازه نداد تا ایران قرارداد فروش 500 هزاربشکه نفت به روسیه را به سرانجام برساند و آن را خلاف توافق ژنو دانست.(23) اکنون و با توجه به افزایش فروش نفت و افزایش دسترسی‌های ارزی، امریکا در تلاش است مجدداً این تجربه را تکرار کند.

نگرانی دیگر در این زمینه خرید زمان از سوی امریکا برای بازسازی نظام تحریمی خود است. در توافق ژنو، پس از متعهد شدن ایران به توافق دولت امریکا تلاش برای توسعه نظام تحریمی خود را دوچندان کرد. بیشترین جرایم امریکا علیه بانک‌های متخلف از نظام تحریم در دوره اجرای توافق موقت ژنو رخ داد. جریمه تنها یک بانک (بانک پاریباس فرانسه)‌ به‌دلیل نادیده گرفتن تحریم‌های ایران 8.9 میلیارد دلار بود. درحالی که بنا به اظهار مسئولان امریکا ارزش کل رفع تحریم‌ها ذیل توافق ژنو 6 میلیارد دلار بود.(24)

2) پاک کردن گذشته بدون پرداخت هزینه آن

امریکا در حال حاضر برای ایجاد اجماع علیه ایران نیازمند پاک کردن گذشته خود به‌عنوان یک کشور ناقض تعهدات است. بازسازی چهره برای امریکا در دوره بایدن بسیار اهمیت دارد. ارائه ایده توافق موقت می‌تواند با پاک کردن گذشته بدون پرداخت هزینه‌ آن، یک مبدأ زمانی جدید در پرونده هسته‌ای ایران ایجاد کرده و از این طریق قدرت مانور امریکا برای ایجاد اجماع علیه ایران را هموار کند.

3) تشدید پدیده «اجتماعی شدن مذاکرات»

یکی دیگر از آثار منفی توافق موقت ژنو، تشدید پدیده «اجتماعی شدن مذاکرات» در جامعه ایران بود. توافق موقت ژنو وضعیت «شرطی شده» جامعه و خصوصاً اقتصاد ایران به مذاکرات را که در انتخابات ۹۲ آغاز شده بود، تشدید کرد. انتظارها برای رسیدن به یک توافق که منجر به رفع تحریم‌ها خواهد شد، انتظاری مخرب را به جامعه ایران تحمیل کرد. این امید غیرواقعی به آینده مسیر اصلاح واقعی اقتصاد را از طریق اصلاحات ساختاری اقتصاد مسدود کرد.
در حال حاضر نیز امریکا نگران تغییر ریل اقتصادی در ایران است. همان‌طور که مهسا روحانی در مقاله «احیای توافق هسته‌ای ‌به امریکا اهرم بیشتری در قبال ایران می‌دهد»(25) به دولتمردان جدید امریکا هشدار می‌دهد که «برای به حداقل رساندن تأثیر تحریم‌ها و اهرم فشارهای ایالات متحده، ایران بر سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های اقتصاد مقاومتی متمرکز شده است تا اقتصاد را از راه‌های متنوع جلو ببرد و بیشتر به درون نگاه کند و به تجارت خارجی بویژه با غرب، کمتر متکی باشد.» تغییر ریل اقتصادی در ایران به معنای کاهش دائمی آسیب‌پذیری اقتصادی ایران از تحریم‌های امریکا بوده و در نتیجه آن توانایی امریکا در مهار ایران کاهش خواهد یافت. هرچه امریکا در تشدید اجتماعی شدن مذاکرات در جامعه ایران موفق‌تر باشد، مانع حرکت اقتصاد ایران به این سو خواهد بود. توافق موقت می‌تواند اثر مهمی در این موضوع داشته باشد و جامعه ایران را مانند دوره قبلی به نتیجه‌بخش بودن مذاکرات امیدوار کند. شکل‌گیری این فضا در جامعه ایران آسیب‌پذیری اقتصاد ایران از ضربه تحریمی آینده را بیشتر می‌کند و احتمال امتیازگیری بیشتر برای امریکا را افزایش می‌دهد.

4) جلوگیری از پیشرفت برنامه هسته‌ای ایران و تسلط مجدد نظام بازرسی آژانس بر آن

هدف دیگری که امریکا از ارائه ایده توافق موقت دنبال می‌کند، جلوگیری از پیشرفت برنامه هسته‌ای ایران و بازگشت نظام بازرسی‌های آژانس بر آن است. سرعت بالای ایران در دستیابی به دانش فنی در حوزه هسته‌ای برای امریکا نگرانی اصلی است. توافق موقت می‌تواند این سرعت را به صفر برساند و زمان لازم برای امریکا جهت پیاده‌سازی سایر سیاست‌های خود را مهیا کند.

5) از بین بردن چهارچوب توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ برای تسهیل مذاکرات غیرهسته‌ای با ایران

هدف آخری که می‌توان برای امریکا بیان کرد، از بین بردن چهارچوب توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ (برجام) و ایجاد سکویی جهت وارد کردن موضوعات غیرهسته‌ای به مذاکرات با ایران است. طرح توافق موقت از سوی امریکا به معنای عدم مطلوبیت احیای توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ برای امریکا است. برای همین است که مقامات امریکایی به‌صورت مستمر درباره احتمال پایین احیای توافق هسته‌ای صحبت می‌کنند.

مغایرت توافق موقت با سیاست‌های کلان نظام

طرح توافق موقت با سیاست‌های کلان نظام جمهوری اسلامی ایران بارها توسط رهبر معظم انقلاب بیان شده‌ و همچنین با قانون مصوب مجلس مغایرت دارد. رهبرانقلاب ۱۹ بهمن ۱۳۹۹ در بیانات خود در جمع فرماندهان نیروی هوایی و پدافند هوایی ارتش تصریح کردند:

«اگر می‌خواهند ایران به تعهدات برجامی - که چند تعهد آن را لغو کرده - برگردد، باید امریکا تحریم‌ها را کلاً لغو بکند؛ آن هم نه به زبان و روی کاغذ که بگوید لغو کردیم؛ نه، بایستی در عمل تحریم‌ها را لغو کنند و ما راستی‌آزمایی کنیم و احساس کنیم که درست تحریم‌ها لغو شده، آن وقت ما هم به این تعهدات برجامی برمی‌گردیم؛ این سیاست قطعی جمهوری اسلامی است و مورد اتفاق مسئولان کشور هم هست و از این سیاست بر نخواهیم گشت.»(26)

طرح توافق موقت همچنین با «قانون اقدام راهبردی برای لغو تحریم‌ها و صیانت از منافع ملت ایران» مصوب مجلس شورای اسلامی در تاریخ ۱۸ آذر ۱۳۹۹ نیز در تضاد است. در بند هفت این قانون آمده است:

«چنانچه کشورهای متعاهد از جمله کشورهای ۱+۴ (آلمان، فرانسه، انگلستان، چین و روسیه) نسبت به اجرای تعهدات خود و رفع کامل تحریم‌ها از جمله هسته‌ای، نظامی، حقوق بشری و امثال آن علیه جمهوری اسلامی ایران اقدام کنند، دولت موظف است گزارش دقیق اقدامات انجام‌شده را به مجلس ارائه کند. کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی و نیز کمیسیون انرژی مجلس ارزیابی خود را نسبت به این گزارش به منظور تعیین تکلیف در مجلس، به مجلس شورای اسلامی به استناد بند (۷) ماده (۴۵) قانون آیین نامه داخلی مجلس ارائه می‌کنند.»(27)

همان‌طور که در بیانات رهبر معظم انقلاب و متن قانون مجلس مشخص است، سیاست‌های کلان نظام در حوزه مذاکرات، بر اساس برداشتن کلیه تحریم‌ها از طرف امریکا و راستی‌آزمایی از طرف ایران بنا شده و توافق موقت به‌دلیل آنکه در لغو کلیه تحریم‌ها ناتوان است، جایگاهی در سیاست‌های کلان نظام نداشته و نمی‌تواند مجوزی برای انجام بخشی از تعهدات هسته‌ای ایران باشد.

جمع‌بندی

طرح ایده توافق موقت از سوی امریکا که سابقه آن به قبل از آغاز دور جدید مذاکرات می‌رسد، نشان دهنده برنامه طراحی شده از سوی امریکا برای برهم زدن چهارچوب توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ است. با این کار امریکا مسیر وارد کردن موضوعات دیگر را به مذاکرات با ایران هموار می‌کند. تاکنون مقامات ایرانی این ایده را با جدیت رد کرده‌اند که دلایل آن روشن است. به نظر می‌رسد دولت ایران توافق موقت را گامی فریبنده که از سوی امریکا مطرح شده است، می‌بیند و دلیل محکمی برای کنار گذاشتن چهارچوب برجام و نادیده گرفتن هزینه‌های پرداخت شده برای آن نمی‌بیند.

پانوشت‌ها:

1. وبگاه خبرگزاری اکسیوس، باراک راوید، 17 نوامبر 2021
https://www.axios.com/us-floats-interim-iran-nuclear-deal-6f808872-010d-4ec8-8a79-f36ab120829b.html

2. freeze and roll back

3 یادداشت اندیشکده «مرکز امنیت نوین امریکا (سی.اِن.اِی.اس) با عنوان «تعامل مجدد با ایران: راهبردی جدید برای ایالات متحده» - چهارم آگوست 2020 (13 مرداد 1399)
https://www.cnas.org/publications/reports/reengaging-iran

5. یادداشت اندیشکده گروه بحران با عنوان «بایدن باید درباره برنامه هسته‌ای ایران حدگذاری، توقف و عقبگرد کند» به قلم «علی واعظ» - 18 فوریه 2021 (۳۰ بهمن ۱۳۹۹)
https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/iran/biden-should-cap-freeze-and-roll-back-irans-nuclear-program

6.Cap, Freeze and Roll Back

7.Center for Strategic and International Studies (CSIS)

8.اندیشکده مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی (CSIS)، وبینار آیا «توقف در برابر توقف» راهی مناسب برای تعامل مجدد با ایران است؟، «اندرو شوارتز» و «اریک بروئر»، 26 فوریه 2021
https://www.csis.org/analysis/freeze-freeze-viable-pathway-re-engage-iran

11.Freeze for Freeze

12. یادداشت خبرگزاری رویترز با عنوان «با وجود صحبت در مورد گزینه‌های ایران، ایالات متحده گزینه‌های خوب کمی دارد» به قلم ارشاد محمد - 15 جولای 2021 (۲۳ تیر ۱۴۰۰)

https://www.reuters.com/world/middle-east/despite-talk-options-iran-us-has-few-good-ones-2021-07-15/

13.Less for Less

14. وبگاه رسمی گروه بین‌المللی بحران، ایران: برای احیای توافق هسته‌ای تلاش کنید، اما برای نتایج بدتر آماده شوید، 7 اکتبر 2021
https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/iran/iran-push-revive-nuclear-deal-prepare-worse-outcomes

15. JCPOA-Minus

16.یادداشت «گروه بین‌المللی بحران» با عنوان «ایران: برای احیای توافق هسته‌ای تلاش کنید، اما برای نتایج بدتر آماده شوید» - 7 اکتبر 2021 (۱۵ مهر ۱۴۰۰)
https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/iran/iran-push-revive-nuclear-deal-prepare-worse-outcomes

17. یادداشت «سیدحسین موسویان» در نشریه «میدل‌ایست آی» با عنوان «توافق هسته‌ای ایران نمرده است. راهکار احیای آن» - ۱۹ اکتبر ۲۰۲۱ (۲۷ مهر ۱۴۰۰)
https://www.middleeasteye.net/opinion/iran-nuclear-deal-not-dead-how-revived

18. خبر اختصاصی خبرگزاری اکسیوس با عنوان «اختصاصی: امریکا توافق موقت با ایران را مطرح می‌کند» - ۱۷ نوامبر ۲۰۲۱ (۲۶ آبان ۱۴۰۰)
https://www.axios.com/us-floats-interim-iran-nuclear-deal-6f808872-010d-4ec8-8a79-f36ab120829b.html

19. یادداشت نیویورک‌تایمز با عنوان «با کم‌رنگ شدن امیدها به توافق هسته‌ای، ایران بازسازی می‌کند و خطرات افزایش می‌یابد» - ۲۱ نوامبر ۲۰۲۱ (۳۰ آذر ۱۴۰۰)
https://www.nytimes.com/2021/11/21/us/politics/iran-nuclear-standoff.html

20. Geneva interim agreement on Iranian nuclear program

21. - برای مطالعه بیشتر درباره ابعاد توافق موقت ژنو رجوع کنید به:

22.افشین میرزایی، سید محمد حسین صاحب فصول و علی‌ الهیاری (اندیشکده صدق)، گزارش ناخوانده از سرانجام یک مسیر، ۱۳۹۴، انتشارات مجد اسلام.

23. مقاله جکوب لو در نیویورک‌تایمز، ۱۳آگوست۲۰۱۵.
https://www.cnas.org/publications/reports/the-new-tools-of-economic-warfare-effects-and-effectiveness-of-contemporary-u-s-financial-sanctions
https://www.unitedagainstnucleariran.com/blog/june-2021-iran-tanker-tracking
https://www.en.eghtesadonline.com/Section-iran-economy-67/35987-iran-trade-with-neighbors-tops-billion-in-seven-months
https://p.dw.com/p/1Bfbu

24. دیوید کوهن، 12 دسامبر 2013، 21 آذر 1392: 18 روز پس از توافق ژنو

25. - مهسا روحانی، فارین پالیسی، ۲۷ بهمن ۱۳۹۹

26. بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار فرماندهان نیروی هوایی و پدافند هوایی ارتش - ۱۹ بهمن ۱۳۹۹
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=47295

27. قانون اقدام راهبردی برای لغو تحریم‌ها و صیانت از منافع ملت ایران
https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1632857


 

کپی