اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • دوشنبه ۲۷ دی ۱۴۰۰
اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

اخلاق رنج گزینی

اخلاق رنج گزینی
علیرضا نراقی منتقد سینما

این به‌عنوان اصلی بدیهی توسط همه ما پذیرفته شده است که هر موجود زنده‌ای بنا به طبیعت خود از درد گریزان و در طلب لذت است. همین گریز و طلب یا امتناع و اشته(آرزو کردن) است که موجب تنش میان موجودات و طبیعت می‌شود.

سرکوب دردها یا فرار و ترس از آنها از یک سو و جست‌و‌جو، تلاش و حتی حرص برای جذب لذت‌ها از سویی دیگر، انسان را دچار تنشی مضاعف می‌کند، تنشی با طبیعت، تقدیر و دیگری.

بسیاری از مکاتب و رویکردهای معنوی و اخلاقی به انسان توصیه می‌کنند که موقعیت شفابخش برای او نه گریز از درد و نه طلب لذت است. این موقعیت نه درد و نه لذت، پدید آورنده سکون و پذیرشی است که تنش با جهان را به حداقل می‌رساند و انسان را در نقطه‌ای فراتر از درد و لذت به یک شادکامی مداوم نزدیک می‌کند، اما قصه انسان از این تنش و حتی فراروی از آن پیچیده‌تر است. انسان گاه انتخاب‌های عجیب‌تر و تنش‌زاتر را برای خود به وجود می‌آورد.

آدمی گاه این انتخاب طبیعی گریز از درد و طلب لذت را وارونه می‌کند. رنج را به‌ جان می‌خرد و از لذات زندگی می‌گریزد. این جابه‌جایی انتخاب‌های طبیعی، همان چیزی است که سویه‌های تاریک ذهن انسان را افشا می‌سازد. انسان مختارانه انتخاب می‌کند که به جای پرورش خود، خود را ویران کند. این وضعیت مبنای به وجود آمدن شخصیت‌های خودویرانگر در تاریخ ادبیات و هنرهای نمایشی است.

شخصیت خودویرانگر به جای نقشه زندگی، گاه نقشه مرگ خود را ترسیم می‌کند. او چنان از زندگی دلزده و ناامید است که رنج را به جان می‌خرد و شادی برایش عذاب‌آور است. لحظه‌ای که در «گاو خشمگین» ساخته مارتین اسکورسیزی در سال 1980 جیک لاموتا با بازی رابرت دنیرو با صورتی غرق خون تصویر می‌شود و از اینکه تا سرحد مرگ از رقیب خود کتک خورده است با لذت می‌خندد، لحظه‌ای نمادین در توضیح خودویرانگری است.

اما پل شریدر نویسنده «گاو خشمگین» و آثار تحسین شده دیگری چون «راننده تاکسی» -ساخته  مارتین اسکورسیزی در سال 1976 که نمایش کم‌نظیر دیگری از خودویرانگری است- در تازه‌ترین ساخته خود «کارت‌شمار» نشان می‌دهد که چگونه این طلب رنج و دوری از لذت می‌تواند به یک انتخاب اخلاقی تبدیل شود. این نخستین بار نیست که شریدر ابعاد وجودی و فلسفی رنج گزینی را نمایش می‌دهد، اما این بار در «کارت‌شمار» او پا فراتر می‌گذارد و به رنج و تقدم آن بر شادی بعدی اخلاقی می‌دهد. یکی از مهم‌ترین نکاتی که او با این تمهید پیش چشم می‌گذارد این است که چگونه انسان می‌تواند از سویه‌های تاریک و بیمارگونه ذهن خود برای رستگاری و نوعی انتخاب شریف بهره ببرد و این شگفتی و به ظهور رساندن چنین لایه‌ای از عملکرد ذهن انسان از جمله نکاتی است که بیش از هر گونه دیگری از هنرهای دراماتیک برمی‌آید. هنری برای تاباندن نور بر ذهنیات تاریک.

کپی