اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • سه شنبه ۵ بهمن ۱۴۰۰
اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

معنویت‌پژوهی؛ مسئولیت امروز حوزه و نیاز جامعه

معنویت‌پژوهی؛ مسئولیت امروز حوزه و نیاز جامعه
آیت‌الله علیرضا اعرافی مدیر حوزه‌های علمیه سراسر کشور و عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی

برای تبیین بسیاری از موضوع‌ها در حوزه علوم‌انسانی و دینی نیازمند «الگو» هستیم؛ این الگو در بردارنده سطوح متعددی است. در لایه نخست موضوع‌ها را باید در «نگاه کلان انسانی» دید. در لایه دوم موضوع‌ها از زاویه دینی (به‌معنای عام) مورد مطالعه قرار می‌گیرند.

در مرحله سوم موضوع‌ها در لایه خاص‌تر یعنی مشخصاً در ادیان ابراهیمی و توحیدی به بررسی گذاشته می‌شوند. در لایه چهارم، موضوع‌ها از منظری اسلامی (اسلام در معنای فرامذهبی آن) مطالعه می‌شوند و اما در لایه پنجم و آخر، موضوع‌ها از منظر اندیشه شیعی و مکتب اهل‌بیت به مداقه گذاشته می‌شوند.
اگر موضوع‌های مورد پژوهش را در این الگو قرار دهیم، بحث‌ها ساختار و جهت پیدا می‌کنند و زوایای مشترک و متمایزشان مشخص‌ می‌شود و در نهایت به لایه پایانی یعنی به تبیین و تقریر موضوع می‌رسیم.
این الگو، پیش‌تر در تبیین بحث مهدویت پیاده‌سازی شده است؛ به این شیوه که نخست، مهدویت به‌عنوان یک درون‌مایه مشترک بشری و انسانی مورد مطالعه قرار گرفته است. دوم، مهدویت در ادیان و مکاتب به‌معنای عام بررسی شده است. سوم، مهدویت در ادیان ابراهیمی و توحیدی مورد تأمل قرار گرفته است، چهارم، نگاه اسلام به موضوع مهدویت محل تأمل شده است و پنجم، مهدویت در سطح اندیشه شیعی و معارف اهل‌بیت(ع) به تبیین رسیده است. در واقع در لایه پنجم است که بحث مهدویت به اوج «تعین»، «تشخص» و «دقت» می‌رسد.
بسیاری از موضوع‌های علوم‌انسانی را با این طبقه‌بندی می‌توان به بحث گذاشت و این موجب مداقه بیشتر و بازشناسی مشترکات و ممیزات می‌شود، البته باید یادآور شوم که برخی از موضوع‌ها در بعضی از این سطوح معنا و مفهوم ندارند، در مقابل موضوع‌های دیگری برای به تبیین رسیدن، به لایه‌های بیشتری نیاز دارند اما با همه این احوال، در بسیاری از موضوع‌های علوم‌انسانی این سطوح پنجگانه مصداق دارند و می‌توانند ما را از یک اندیشه کلان نامتعین به یک «نظریه کاملاً شفاف، متعین و دقیق» برسانند.
 با این مقدمه، می‌توان گفت که در حوزه معنویت‌، با همان «معنای ارتکازی» که همه بر سر آن توافق داریم، می‌توان یک تفسیر پنج لایه‌ای ارائه کرد.
در لایه نخست، ما یک معنویت عام، مشترک و بشری داریم؛ حتی کسی که عالم ماوراء ماده را نفی می‌کند، باز یک نوع معنویت نامتعین، کلی و اجمالی دارد و نمی‌تواند خود را از معنویت به‌معنای کلی رهایی بخشد. او حداقل معنویت را در یکسری قالب‌های هنری جست‌وجو می‌کند. بسیاری از مواقع پناه بردن به هنر که لایه‌های پنهان و جذاب دارد، مصداقی از این معنویت لایه نخست است. بنابراین، در لایه نخست با معنویتی مساوی با بشریت مواجه هستیم؛ نظریه‌ای عام و فراگیر که حتی ملحدان و منکران عالم غیب را هم دربرمی‌گیرد. نظریه معنویت غربی که منهای دین تعریف می‌شود، در همین لایه قرار می‌گیرد.در لایه دوم، یعنی جایی که دین و مکتب مطرح است، معنویت انواع و اشکال مختلفی دارد. در این لایه حتی ادیانی که اخروی نیستند نیز قرار می‌گیرند.
در لایه سوم، معنویت در ادیان ابراهیمی مورد بررسی قرار می‌گیرد. در این لایه ما به ساحت دین به‌معنای ابراهیمی و توحیدی ورود می‌کنیم. در این لایه، خدا، وحدانیت، عالم آخرت و مقوله‌های پیرامون این جهان واقعی فراتر از عالم ماده رخ می‌نماید و معنویت انسانی در ارتباط با آنها قرار می‌گیرد، در این لایه معنویت، تعین بیشتری پیدا می‌کند.
در لایه چهارم، معنویت در دین اسلام به بحث گذاشته می‌شود؛ البته اسلام به‌معنای فرامذهبی آن. در این سطح، خدا، آخرت و ممیزات عالم غیب از تشخصات و تعینات بیشتری برخوردار است و همه اینها در آن حس معنوی منعکس می‌شود.در لایه پنجم، اندیشه الهی متجسد در معارف اهل‌بیت(ع) را شامل می‌شود و در اینجا تعین‌های بیشتر و عمیق‌‌تری دیده می‌شود.
به این اعتبار می‌توان گفت ما برای بازسازی «نظریه معنویت» حداقل به پنج رویکرد نیازمند هستیم. در بعضی از اینها رویکردهای هم عرض و متفاوت هم وجود دارد. آنچه که در بعضی از این رویکردهای غربی رایج است، در واقع به همان لایه کلان انسانی‌اش بازمی‌گردد منتهی معنویت‌خواهی در آنجا تعین و تشخص‌های ویژه‌ای در حوزه‌هایی از علوم‌انسانی و اجتماعی
پیدا کرده‌است.
این الگو می‌تواند معیاری برای بررسی تنوعات حاکم در حوزه «نظریه‌های معنویت» باشد. نظریه‌های معنویت دارای طیف متنوعی است که هم می‌تواند در عرض یکدیگر و هم در چهارچوب این پنج لایه، در رابطه طولی با یکدیگر قرار گیرند. با همین الگو اگر بخواهیم به عناصر ممیز در نظریه معنویت‌ اهل‌بیتی و شیعی بپردازیم، ذکر چند نکته بسیار مهم است.
 مؤلفه نخست این است که این معنویت یک حس و تعلق درونی است و به تعبیری، یافتن یک آفاق جدید در درون است. این نظریه درعالم خیال و وهم و منحصر به آن نیست و مصداق واقعی در عالم عین دارد. در اینجا حس معنویت و تعلق معنوی حسی است که مابه‌ازاء و متعلق فراتر از متعلق درونی دارد.
دوم اینکه، معنویت یک حس مستقل است؛ یعنی تبعی نیست. ممکن است در علم روانشناسی به نیازهایی اشاره شود که تابعی از نیازهای مادی باشند اما در این جنس از معنویت(در لایه پنجم) با حسی مواجه هستیم که دارای استقلال ذاتی است و این حس معنویت‌خواهی را شکل می‌دهد.
سوم، حس مستقل معنویت‌خواهی با آن محسوس فرامادی، در یک انسجام قرار دارند (راهی جز راهی که در عالم عین وجود دارد، نمی‌رود) اگر کسی بدرستی معنویت درونی را بیابد، دقیقاً آن را با آنچه  در عالم غیب است،
منطبق می‌بیند.
چهارم، این حس مستقل معنویت‌خواهی در منظومه شخصیت هم یک «درخت‌واره» شکل می‌دهد. حس معنویت‌خواهی در درون دچار تزاحم‌ها و ناسازگاری‌ها نمی‌شود و می‌توان همه اینها را در یک نظام منسجم بدون تزاحم‌ قرار داد. این نظام‌واره منسجم در اخلاق و فقه اسلامی مورد تبیین قرار می‌گیرد.
پنجم، حس معنویت‌خواهی جلوه‌های متعددی دارد که بر همه اضلاع شخصیت و همه رفتارهای فردی، اجتماعی و سیاسی شخص پرتو می‌افکند؛ از فکر و گرایش‌های درونی تا رفتارها و همه ابعاد سلوک انسانی را دربر می‌گیرد.
ششم، در نظریه معنویت‌خواهی، مقوله توحید و ولایت با تفسیر و قرائت‌هایی که در مکتب و معارف اهل‌بیت است، یعنی ولایتی که به زیارت، توسل و انتظار می‌انجامد، جایگاه ویژه‌ای دارد. واقعیت این است که این سه مقوله زیارت، توسل و انتظار از آنجا که رابطه زنده با اولیای الهی را رقم می‌زنند، بسیار می‌توانند معنویت‌بخش باشند.
با این شش نکته می‌توان «نظریه معنویت‌خواهی» را در لایه پنجم به‌شکل متعین‌تری تبیین کرد؛ تبیین این جنس موضوع‌ها مسئولیت امروز حوزه و نیاز امروز جامعه ما است. عرضه چنین محتواهایی جاذبه دارند و می‌توانند جایگزین بسیاری از معنویت‌های دروغین و انحرافی باشند و همچنین معنویت‌های کلان را در ظرف متعینی قرار دهند.
پی‌نوشت:
*مکتوب حاضر، متن ویرایش و تلخیص شده «ایران» از سخنرانی آیت‌الله اعرافی است که در همایش ملی «معنویت‌پژوهی؛ معنویت و علوم اسلامی» در تاریخ 25 آبان ماه در محل پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی قم ارائه شد.
کپی