اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • سه شنبه ۵ بهمن ۱۴۰۰
اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

حسن حنفی و «الهیـات نوین»

حسن حنفی و «الهیـات نوین»
دکتر سیدجواد میری عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی

1 حسن حنفی از متفکران انتقادی در جهان اسلام است که دو دغدغه کلان دارد: «الهیات رهایی‌بخش» و «عدالت اجتماعی». در نگاه حنفی، الهیات کلاسیک توان مواجهه با چالش‌های مدرنیته را ندارد و از نظر مفهومی چهارچوب الهیات قدمایی شدیداً انتزاعی و نخبه گرایانه است.

حسن حنفی برای عبور از این وضعیت به‌دنبال خلق فهمی نوین از «الهیات» است که بتواند موجد «انقلابی فرهنگی» شود و از طریق آن بتوان جامعه را متحول کرد و به‌سمت «ترقی» و «پیشرفت» سوق داد. اما این پیشرفت نباید صرفاً محدود به توسعه کمی و ترقی طبقه حاکم شود بلکه باید مبتنی بر دو عنصر مهم «رهایی‌بخشی» و «عدالت اجتماعی» باشد.

 

2 فهم حنفی از تجدد مبتنی بر یک فهم ایستا و خطی از مدرنیته نیست بلکه آن را در بستر تاریخی و فرهنگی جهان اسلام به مثابه یک «پدیدار تاریخی» که واقع‌بودگی ما را هدف گرفته است درک و صورت‌بندی می‌کند. از این‌رو است هنگامی که از «انقلاب فرهنگی» سخن می‌گوید و همزمان الهیات قدمایی را نقد می‌کند به این نکته اشاره دارد که برای نیل به جامعه مطلوب ما نیازمند الهیات نوینی هستیم که بتواند انسان‌هایی «آگاه» و «معاصر» و «با درجه بالایی از همبستگی اجتماعی» بیافریند.

او به ما متذکر می‌شود که نباید از این نکته غافل شد که احیای تفکر در جهان اسلام باید بتواند ساختارهایی اجتماعی و فرهنگی برساخت کند که «مردم‌مدار» باشد و نه صرفاً در خدمت اقویا و طبقه حاکمه. حسن حنفی را می‌توان از منظر فکری در طیف «چپ اسلامی» قرار داد که مانند علی شریعتی و محمود طالقانی دغدغه «عدالت اجتماعی» و «سیاست رهایی‌بخش» داشت تا از این طریق بتواند توده‌ها را آگاهی بخشد و آنان را به‌عنوان قدرتی در جامعه در برابر قدرت در ساحت امر سیاسی برسازد تا از خلال آن جامعه مدنی و شبکه‌های آن را بازآفرینی کند. زیرا در نظر او یکی از علل تاریخی تأخر فرهنگی مسلمانان که منجر به بازتولید استبداد و تکرار چرخه خشونت در جهان اسلام شده همین فقدان جامعه مدنی است.

3 حسن حنفی به‌عــــــــــــنوان یک نظریه‌پرداز پدیــــــــــــــــــدارشناس و فنومنولوژیست ساحات فکری متنوعی داشته است که کمتر در ایران در باب آن اندیشیده شده است. شاید بیرون از مرزهای مصر یکی از کشورهایی که بیشتر به آرا او و تأثیراتش بر گفتمان عدالت‌خواهی و دموکراسی برابرخواهانه پرداخته‌اند، اندونزی باشد که متفکرانی همچون «عبدالرحمان وحید» و «یودیان وحیودی» به تأسی از حسن حنفی تلاش کرده‌اند سنت را در مواجهه با چالش‌های عدالت اجتماعی و دموکراسی و حقوق بشر مورد استنطاق قرار دهند.

 

کپی