اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • چهارشنبه ۱۷ آذر ۱۴۰۰
گفت‌ و‌گو با فرشاد رضایی نامدار، روان‌شناس و مشاور

سبک‌های ارتباطی چیست و چه تاثیری در زندگی ما دارد؟

سبک‌های ارتباطی چیست و چه تاثیری در زندگی ما دارد؟
مینانبئی

شیوه ارتباط ما با زیردست‌ها، بالادست‌ها و هم‌ردیف‌ها، سبک ارتباطی ما را شکل می‌دهد؛ از این رهگذر اگر سبک ارتباطاتی ما، سالم، موثر و روش‌مند باشد، بی‌گمان در تبادلات مداوم ارتباطی خود، پیروز میدان خواهیم بود.

ارتباط، فرآیندی است دوسویه و هدفمند و ماهیت کلی آن، تبادل است. از تبادل و انتقال پیام و اطلاعات گرفته تا تبادل احساسات و تجربیات و امکانات. روشن است که در این تبادلات، کنش‌ها و واکنش‌های ما، چونان تیرِ ازکمان‎جسته، برگشت‎ناپذیرند و پیامدهای مثبت و منفی برایمان خواهند داشت.

در واقع ارتباط، زمانی موثر است که در هر رابطه ‎ای، دو طرف رابطه رضایت داشته باشند و در یک بازی‌ برد-برد به خواسته‌های خود برسند؛ اما ما تا چه اندازه به فوت و فن بازی کردن در میدان ارتباطات آگاهیم؟ ماهرانه بازی می‌کنیم یا ناشیانه؟

در ارتباطاتمان حس خوشایند رضایتمندی را تجربه می‌کنیم یا همواره با خود، با دیگران و با احساس نارضایتی عمیقی دست و پنجه نرم می ‎کنیم؟ سازگاری‌هایمان از هوشمندی و توانایی است یا از سر ناتوانی با همه چیز می‌سازیم؟ توانایی بیان احساسات و خواسته‌هایمان را داریم و به همین سبب احساسات خوبی را نسبت به خود و دیگران تجربه می‎ کنیم یا از ابراز آن‎ها ناتوانیم و همواره حال دلمان خراب است؟

سبک ارتباطی خود را می‌شناسیم و به سلامت رفتارهایمان یقین داریم یا ناخواسته و نادانسته در فراز و نشیب جاده طولانی زندگی، خود و دیگران را به سختی و گرفتاری می‌اندازیم؟ پاسخ همه این پرسش ‎ها را در گفت‌وگو با فرشاد رضایی نامدار، روان‌شناس و مشاور می‌خوانید.


همه ما در پیرامون خود افرادی با شیوه‌های متفاوت رفتاری می‌بینیم. این تفاوت‌ها از کجا ناشی می‌شود و آیا در دنیای روان‌شناسی تقسیم‌بندی علمی و در خور عنایتی برای این تفاوت‌ها وجود دارد؟

پرسش بسیار ظریفی است. بله. در علم روان شناسی 4 سبک ارتباطی در ارتباطات میان‌فردی وجود دارد و این سبک‎ ها روابط، موفقیت‌ها، شکست‌ها و دنیای ما را می‌سازند. همه تعاملات ما با دیگران متاثر از سبک ارتباطی ماست. این سبک‌ها عبارتند از سبک ارتباطی منفعلانه، سبک ارتباطی پرخاشگرانه، سبک ارتباطی منفعل- پرخاشگرانه و سبک ارتباطی جراتمندانه.


ویژگی این سبک‌ها چیست و کدامشان بر دیگر سبک‌ها برتری دارد؟

در سبک ارتباطی منفعلانه، شخص منفعل کسی است که به حقوق و احساسات خودش بی‌توجهی می‌کند و حقوق و احساسات دیگران را محترم می‌شمارد. حتما این عبارات را شنیده‌اید: «هرچی خانم بگن.»، «هر چی نظر آقا جون باشه.»، « هرچی شما می‌خورید، منم می خورم.» و ...


البته به نظر می‌رسد این گونه رفتارها بیشتر به سبب حیا و تواضع و احترام باشند. درست است؟

نه. این موضوع همیشه از روی شرم و حیا و به‌منظور احترام گذاشتن، نیست. گاهی یک سبک رفتاری است که به سبب نداشتن جراتمندی و قرار گرفتن در سبک ارتباطی منفعلانه شکل می‎ گیرد.


سبک ارتباطی منفعلانه چگونه سبکی است؟

شخصی که در سبک ارتباطی منفعلانه قرار می گیرد، صاحب نظر و عقیده و احساس نیست یا اگر هست، نمی‌تواند آن را به زبان بیاورد و به جای ابراز آن، در بسیاری از مواقع خودخوری می‎ کند. افراد منفعل کسانی هستند که اغلب با دیگران تماس چشمی ندارند.

حرفشان را از ترسِ خراب شدن روابط با دیگران یا از دست دادن یک رابطه، عوض می‌کنند. با شک و تردید حرف می‌زنند؛ مِن و مِن می‌کنند و غر می‌زنند چون نمی‌توانند شفاف، خواسته‌هایشان را بگویند و تکلیف خود و دیگران را مشخص کنند؛ حتی جایی که ناراضی هستند، هم می‎ مانند و با چیزی مخالفت یا به روند اشتباهی، اعتراض نمی ‎کنند و با این روش هم خودشان و هم دیگران را اذیت می‌کنند.

وقتی از منفعل‌ها نظر می‌خواهید، چنین عباراتی را می شنوید: «هرجور که صلاح می‌دانید»؛ « برای من فرقی نمی کند»؛ « هر چه تو بگویی» و... برعکسِ این‎ها، اشخاصی با سبک ارتباطی پرخاشگرانه ‎اند.


پرخاشگرها چه ویژگی‌هایی دارند؟

آنها کسانی هستند که تنها حقوق و احساسات خود را محترم می‌شمارند و به‎ راحتی به حقوق دیگران تجاوز می‌کنند و آسیب ‎زدن به احساسات سایرین برایشان سخت نیست و مطلقا به آن بها نمی ‎دهند؛ چون دیگران اصلا برای آن‎ها مهم نیستند.

برای فرد پرخاشگر، مهم خود اوست. پرخاشگرها، صدایشان بلند و ناهنجار است. بد دهان هستند و نگاهشان خیره است. هم به لحاظ زمانی طولانی به دیگران زل می‌زنند؛ هم اینکه نگاهشان بعضا به دور از اخلاق است. در سخنانشان نیش وکنایه و طعنه می‌زنند. با زبان تلخ با اطرافیان سخن می‎ گویند و اهل متلک هستند و بی‎ هیچ ابایی می‌توانند دیگران را نا امید کنند.

مثلا به‎ آسانی به دیگری می ‎گویند:« تو هیچ چیز نمی ‎شوی.»، «از اولش هم معلوم بود که تو یک آدم بی‎ عرضه‎ ای» و... آنها دیگران را تهدید می‌کنند که «اگر فلان کار را نکنی، من بَهمان کار را می‎ کنم و آبرویت را می‌برم. »

پرخاشگری، تنها این نیست که چیزی را پرت کنیم و بشکنیم یا زد و خورد فیزیکی ایجاد کنیم. تهدید کلامی هم یکی از مصداق های رفتار پرخاشگرانه است. در واقع خشونت، چه رفتاری باشد؛ چه کلامی، پرخاشگری محسوب می‎شود. پرخاشگرها، همچنین از واژگان ارزش‎ گذارانه مثل باید، فقط و حتما استفاده فراوانی می‌کنند.

عباراتی مثل «فقط انجام بده و نپرس چرا» از تکیه‎ کلام‎ های آن‏ها است. روشن است که ما یا طبق قوانین جامعه باید عمل‎ کنیم یا طبق توافقاتمان با دیگران؛ اما پرخاشگرها برای خود، استانداردی شخصی و زورگویانه در نظر دارند و دیگران را ملزم به آن می‌دانند؛ مثلا اینکه به کسی می‎گویند: «هر هفته باید به من زنگ بزنی.» این قوانین نانوشتۀ من درآوردی، بایدگونه، تهاجمی و در چهارچوب رفتارهای پرخاشگرانه است و همه ما باید خیلی در موردش احتیاط کنیم که مبادا در این سبک قرار بگیریم.

قطع‎ کردن کلام دیگری و پریدن در سخن وی هم رفتاری پرخاشگرانه است. پرخاشگرها معمولا شنونده‎ های خوبی نیستند. فقط به این فکر می‎ کنند که چه بگویند که طرف مقابل را مغلوب کنند. پرخاشگرها به راحتی به دیگران برچسب می‎ زنند و آن‎ها را تخریب می‎ کنند. "تنبل"، "بی ‎عرضه"، "خنگ، "کم هوش"، "اُسکل"، "پخمه" و... واژگانی است که پرخاشگرها درباره دیگران به ‎راحتی استفاده می‎ کنند.

سبک دیگر از سبک‎های ارتباطی، سبک ارتباطی منفعل پرخاشگرانه است. از این سبک با عبارت سبک« فریبکارانه» هم نام می‎ برند.


سبک ارتباطی منفعل - پرخاشگرانه چگونه سبکی است؟

آدم‎ های منفعل‎-پرخاشگر، افرادی هستند که چون مانند منفعل‎ ها ناتوان از به زبان آوردن مساله هستند، سکوت‌ها و گذشت‎ های بی‏ توجیه می‎ کنند؛ اما تفاوتشان با منفعل ‎ها این است که بخشی از ویژگی‏ های پرخاشگرها را هم دارند و به‎ یکباره چون پرخاشگرها بر سر دیگران هوار می‎ شوند؛ اما شیوه آسیب ‎زدن آن‏ها به حقوق دیگران، مانند پرخاشگرها نیست. آن‎ها به شیوه‏ های غیرمستقیم و انحرافی خشم خود را خالی می‎ کنند.

در واقع کسانی که غیبت  و بدگویی می‏ کنند؛ کسانی که به اصطلاح زیراب دیگران را می‎ زنند و توطئه می‌کنند؛ کسانی که دیگری را اجیر می‎ کنند تا به کسی آسیب فیزیکی بزنند؛ کسانی که خانه یا کارخانه کسی را آتش می ‎زنند و کسانی که اسیدپاشی می‎ کنند؛ همگی در سبک ارتباطی منفعل- پرخاشگرانه قرار می ‎گیرند.

این الگوی رفتاری، بدترین سبک ارتباطی است که می‎ تواند وجود داشته باشد چون طرف دیگر رابطه، که هدف این رفتار قرار می‎ گیرد، دقیقا نمی‎ داند به چه دلیل و توسط چه کسی مورد خشم و پرخاشگری قرار گرفته است و این شیوه، جزء رفتارهای ناسالم است.


از مجموع سخنان شما می‌توان به این نتیجه رسید که هر سه سبکی که تشریح شد، سبک‎های ناسالمی هستند؛ چون به ‏نحوی حقوق خودِ شخص یا دیگری در این سبک‎ ها تضییع می ‎شود. پس سبک ارتباطی سالم چیست؟

دقیقا درست است. سبک ارتباطی جراتمندانه، سبک ارتباطی سالم است و دیگر سبک ها، سبک‎ های مناسب و سازگاری نیستند و همه ما بهتر است مراقب رفتارهایمان باشیم که  به سمت این سبک‏ ها سوق نکند.
 

 تعریف جراتمندی چیست و ویژگیهای سبک ارتباطی جراتمندانه، که سبک سالم  ارتباطی است، چگونه است؟

در واقع جراتمندی، یک فرآیند اعتدالی و حد وسطی است. جراتمندی ابراز عقاید، احساسات و افکار به صورت مستقیم، صادقانه و بدون بی‏ احترامی به حقوق دیگران است.

جراتمند، کسی است که حقوق خود و دیگران را می ‎شناسد، محترم می‎ شمارد و از آن دفاع می‌کند. احساسات و درخواست‎ های خود را به زبان می‎ آورد و برای احساسات  و درخواست های دیگران احترام قائل است. فرد جراتمند، بر مبنای شرایط انتخاب می ‎کند که سکوت کند یا پاسخ دهد؛ گذشت کند یا حق خود را به تمامی بستاند و چون صحبت از انتخاب است و نه اجبار، همیشه احساس رضایتمندی دارد.

آدم جراتمند، شخص پذیرا، شنونده و با اعتماد به نفسی است. دقیقا یکی از علائم عزت‏ نفس و اعتماد به نفس، آن است که کاستی‌های خود را می‌پذیرد. فرد جراتمند، اولویت‎ ها و منافع خود را هم می ‏شناسد و می‎ داند که اولویت اول زندگی هرکسی، خودِ اوست. هرکسی اول باید مراقب سلامت جسم و روح و منافع خود باشد تا بتواند به درستی در خدمت دیگران نیز باشد.

اقدام به آغاز کردن یا ادامه تعاملات یا روابط اجتماعی هم می‎ تواند یک رفتار جراتمندانه باشد. این بدان معناست که شخص جراتمند، منتظر نمی‏ ماند که دیگری آغازگر باشد. اگر رفتاری را درست ارزیابی کند، پیشقدم می‌شود. مثلا می‌گوید: «من دوست دارم با شما کار کنم یا ورزش کنم یا تعامل بیشتری داشته باشم.»/ ایران‌آنلاین 

 

 

 

کپی