اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • یکشنبه ۵ بهمن ۱۳۹۹

کرونا؛ بازتعریف «خانه» و خودآیین‌شدن خانواده هسته‌ای

تکثیر سفره‌های یلدایی شخصی

تکثیر سفره‌های یلدایی شخصی
محمد زینالی اُناری پژوهشگر فرهنگ عامه

ازنظر ریخت‌شناسی اجتماعی، واحد اجتماعی منسجم ما در دوره پیش از آغاز عصر جدید، شبکه‌های طایفه ایلی به همراه دو یا سه تجمع روستایی و سازمانی منسجم از محله‌های شهری بود. مدت‌ها بعد، نوسازی شهری صورت دیگری از نظام اجتماعی را رقم زد و خیابان را جایگزین کوچه و بتدریج مجتمع‌ها، شهرک‌ها و بلوارها را جایگزین محله‌های درهم‌تنیده شهری کرد و همه را به سوی خود فراخواند.

 این تحول که بازارهای شهری میراث جبّه‌های اولیه تجارت شهری بودند، تداوم یافته و به شکل‌گیری اجتماع‌های تجارتی شهری ما انجامیدند. به موازات همین تحولات خانواده ایرانی هم از خویشاوندی گسترده به خانواده هسته‌ای حال حاضر تغییر شکل داد.
اما این‌گذار به‌صورت کامل رخ نداده و ما سال‌های سال با «خانواده کشسان» یعنی خانواده هسته‌ای مستقر در شهرهای بزرگ ولی دور از بستر اولیه‌اش در روستا مواجه بودیم که تعلق شدیدی به رجعت به بسترش در اعیاد و تعطیلات داشت. لذا در کنار این که فضاهای مشترک میان مجتمع‌ها و شهرک‌ها به‌عنوان قلمروهای اجتماعی جدید به‌شمار می‌روند، موجودیت و تعلق خانواده‌های هسته‌ای هم بشدت وابسته به بستر اولیه مهاجرفرست و شکل‌دادن به ساختار خانواده گسترده در اعیاد و تعطیلات بود تا جایی که بتدریج به گفتمان مسلط زیست آیینی خانواده ایرانی تبدیل شد. اما کرونا بی‌توجه به این عادت‌ها و آیین‌ها، قلمروهای اجتماعی و تجمع خاندانی را در هم کوبیده و بسرعت آنها را به تاریخی دوردست پرتاب کرده. تنها چیزی که فعلاً برجامانده، ارج و قرب «خانه» شخصی و در نتیجه خودآیین‌شدن خانواده هسته‌ای است.
اگر یک زمانی شکل آیینی «شب یلدا» در گرو کارکرد آیینی و مناسبتی خانواده گسترده و بازگشتن همه به آغوش خانواده‌های پدری و حلقه‌زدن دور سفره حاج‌خانم و آقاجون و نشستن در ردیف برادران و خواهران و اقوام در تقویم ویژه سال بود، امروز، این شکل نه تنها فروپاشیده، بلکه از نقطه نظر بهداشتی، زندگی سالم و رعایت دستورالعمل‌های بهداشتی، «تابو» محسوب می‌شود. اینک دید و بازدید حضوری می‌تواند به مثابه خیانت به جامعه و جنگ پنهان علیه سلامتی همگانی محسوب شود.
خانه شخصی، در کنار قلمروی ارتباطی در فضاهای جدید شبکه‌ای، به قلمروی بنیانی تعامل اجتماعی تبدیل شده و این بار آیینی چون شب یلدا، همچون تجربه نوروز، با محوریت سفره آن برگزار خواهد شد. اما باید گفت که سفره‌های بزرگ شب یلدا، هنوز محو نشده‌اند و می‌توان با خلاقیت با ارسال پستی هدایا به‌صورت سفره‌های فرزندان تکثیر شوند. اینک، به جای پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها، لازم است که همسران نوگرای خانواده‌های هسته‌ای نبض جریان‌ها و آیین‌های اجتماعی را از دلِ خانه به دست گرفته و خود را و خویشاوندان خود را از خطر بیماری «کرونا» مصون دارند.

کپی