اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • دوشنبه ۲۳ تیر ۱۳۹۹
به بهانه بزرگداشت

شهره جهان

شهره جهان
کوروش نامـداری

رازهـای زنـدگی حکیم خیام نیشابوری، فیلسوف، ریاضیدان، ستاره شناس و شاعر بزرگ ایرانی فراوان است؛ مردی که زاده 28 اردیبهشت 427 هجری شمسی بود و تا روزگار کنونی نام و شعر ماندگارش به یادگار مانده است. او مشهورترین شاعر تاریخ ادبیات ایران در سطح جهان است و بسیاری از قله‌های ادبی را تا مرز خیام برای جهانیان آشنا نیستند.

ایران/ این واقعیت، این معادله مهم فرهنگی نیز همواره در هاله‌ای از ابهام است؛ با این حال از همان زمانی که ادوارد فیتز جرالد، نویسنده انگلیسی رباعیات خیام را در غرب ترجمه کرد، استقبال از اشعار این دانشمند ایرانی، همواره گسترش یافته است. اخیراً، داریوش شایگان فیلسوف ایرانی نیز کتاب جدیدی با عنوان «پنج اقلیم حضور» منتشر کرده و اشاره‌ای به این اسرار دارد؛ اینکه وجهه شاعری خیام در برابر بعد علمی او خیلی بزرگ نیست؛ در حالیکه جامعه ما همواره او را به عنوان یک شاعر بزرگ شناخته است. جالب این است که در جامعه جهانی هم، شعر او بیش از دیگر ابعاد شخصیتی‌اش مطرح شده و شهرتی گسترده برای او و ادب ایرانی به ارمغان آورده است.

این در حالیست که برداشت‌ها در دنیای کهن، خیلی با امروز همخوان نیست. مثلاً حکیم نظامی عروضی که شاهکار «چهارمقاله» درباره صناعات و بلاغات ادبی را نوشته است، اسمی از رباعیات خیام نمی‌آورد و او را در ردیف ستاره‌شناسان دانسته است. ناگفته نماند که بسیاری از دانشمندان مغرب زمین از جمله «س.ا. کانسوا» و «جورج سارتن» به ستایش جایگاه علمی خیام پرداخته‌اند. سارتن خیام را اولین دانشمندی می‌داند که در زمینه معادلات درجه یک، دو و سه، تحقیق و پژوهش منظم داشته است. او رساله خیام در جبر را یکی از برجسته‌ترین آثار ریاضیات می‌داند.

همچنین یادآور شده که خیام نخستین کسی است که نشان داد؛ معادله درجه سوم، ممکن است بیش از یک جواب داشته باشد. با این حال اگرچه ابرازنظرها درباره جایگاه علمی خیام، فراوان است، اما اصلاً به گستردگی وجهه ادبی و شاعرانگی او نیست. به همین دلیل تصویری ژرف، عمیق و گسترده از شاعر سترگ و بلندآوازه ایرانی در ادبیات، سینما، نقاشی و مجسمه سازی مغرب زمین پدیدار است. این تصویر گاه در الگوها و انگارهای شهری و مدنی نیز جلوه‌گری می‌کند.

  افسانه خیام در روزگاران کهن

داستان مشهوری درباره خیام وجود دارد که به کودکی‌های او برمی‌گردد.  می‌گویند خیام، حسن صباح و خواجه نظام الملک طوسی سه یار دبستانی بوده‌اند که بعدها هر کدام به راهی رفتند. خیام دانشمند و شاعر شد. حسن صباح هدایت فرقه اسماعیلیه را برعهده گرفت و همچنانکه در تاریخ خوانده‌ایم؛ قلعه الموت او سرشار از روایات، قصه‌ها و داستان‌ها بوده است. خواجه نظام الملک طوسی هم سیاستمدار شد و به وزارت سلجوقیان رسید.

  خیام دانشمند

تدوین تقویم جلالی، فلسفه طبیعی، مثلث خیام- پاسکال، چهارضلعی خیام- ساکری، حل معادله درجه دوم از روش‌های هندسی اقلیدس و... از برگ‌های زرین زندگی خیام دانشمند است.

او مدار گردش کره زمین به دور خورشید را تا 16 رقم اعشار محاسبه نمود و سپس موفق به تدوین تقویم جلالی شد. این اتفاق در بیست و پنجم فروردین 458 هجری شمسی روی داد.

خیام قواعدی برای بسط دو جمله (a+b)n کشف کرد و چون بعدها نیوتون، دانشمند شهیر نیز همین معادله را دنبال کرد، دو جمله‌های ریاضی در کتاب‌های مرجع با عنوان «دو جمله‌ای خیام- نیوتون» معرفی شده‌اند.

رساله فی شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس، رساله مسائل الحساب، رساله فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله و ... برخی از مشهورترین کتاب خیام در زمینه علوم ریاضی است.

  خیام و شیخ الرئیس

برخی از تاریخ نویسان خیام را شاگرد شیخ الرئیس بوعلی سینا، دانشمند بلندآوازه و طبیب افسانه‌ای دنیای کهن می‌دانند. اما این گفته با واقعیت جور در نمی‌آید و این دو دانشمند به لحاظ زمانی با هم تفاوت چشمگیری داشته‌اند. شاید این شبهه از آنجا ناشی می‌شود که خیام خود را شاگرد بوعلی سینا خوانده است. اما آنچه که مدنظر شاعر نامدار بوده، جنبه کسب فیض و آموختن از مکتب سینوی در علم و فلسفه بوده و درواقع گفته خیام جنبه شاگردی معنوی داشته است.

با این حال شاعر و دانشمند آن روزگار آن قدر در علوم و فنون، پیشرفت کرد که از جانب فضلا و اندیشمندان روزگار به لقب شیخ الرئیس مفتخر شد. او همچنین القابی همچون حکیم جهان، فیلسوف گیتی، سلطان العلما، خواجه حکیم، فلکی کبیر، حکیم عارف، سید حکما المشرق و المغرب، علامه دوران و... داشته است.

کپی