اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • پنج شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۹
سیاحت نامه ‎هایی قابل‎ تأمل از یک طلبه

حاج سیاح

حاج سیاح
دکتر سعید معیدفر جامعه ‎شناس

هفته کتاب است و موسم دلپذیری برای کتاب خواندن. باید بگویم که من مدتی است مطالعه خود را از کتاب‌ های معمول به سمت و سوی مطالعه کتاب‎ های تاریخ سوق داده‎ ام؛ تاریخ صدر مشروطیت و پیش از آن و تاریخ دوران قاجار. در واقع باید عرض کنم که احساس کردم برای شناخت بهتر وضعیت امروز جامعه و نسبت آن از هر جهت با گذشته نیاز مبرمی به مطالعه تاریخ وجود دارد.

یکی از کتاب‎ های بسیار ارزشمندی که من علاقه‌ مند به مطالعه آن شدم و به تازگی خواندم و جای تأمل بسیار دارد، کتابی است با عنوان «سفرنامه حاج سیاح». این کتاب، سفرنامه میرزا محمدعلی محلاتی ملقب به «حاج سیاح» است که در دوره قاجاریه دوران طلبگی را می‎ گذرانده است و اهل محلات بوده و در یک زمانی تصمیم می‎ گیرد که برای یافتن خود و شناخت دقیق‎ تر از توانایی ‎هایش دست به یک سفر طولانی بزند. وی از محلات به سمت اراک حرکت می‎ کند و از آنجا به سمت روسیه می‎ رود و بمدت 18 سال بی‏ آنکه پولی داشته باشد، صرفاً براساس توانمندی ‎های ذاتی‎ ای که داشته، بدون هیچگونه منابع و سرمایه اولیه توانسته است به دور دنیای آن روز سفر کند. از روسیه به سمت ترکیه، یعنی عثمانی آن روزگار و از ترکیه به سمت کشورهای مختلف از جمله آلمان و ایتالیا و اتریش و کل اروپا و نیز امریکا سفر می‌ کند و سفرنامه‎ ای می ‎نویسد؛ سفرنامه‎ ای که در آن شرایط خاص آن کشورها به تمامی بیان می ‎شود. خاطرات بسیار جالبی را مطرح می‎ کند و عملاً میان وضعیت کشور خود که بشدت در انحطاط بسر می‎ برد و مردم در فقر و فلاکت زندگی می ‎کردند و حکومت بی ‎کفایت ناصرالدین‎ شاه که عملاً نیم قرن کشور را به قهقرا برده بود، با وضعیت زندگی و شرایط رفاهی آن کشورها دست به یک مقایسه‎ ای می ‎زند. همه شهرهایی که می ‎بیند، حدی از رفاه و توسعه و دانش را دارا بود و همه اینها عملاً در کشور وی در آن زمان مفقود بود.
---
پس از 18 سال این طلبه مجدد به ایران بازمی‎گردد. وی ابتدا به دربار دعوت می ‎شود؛ چون نخستین گردشگری بود که به این شیوه به مناطق توسعه‎ یافته سفر کرده بود و تقریباً تمام زبان ‎های زنده آن کشورها مانند زبان روسی، زبان آلمانی، زبان فرانسه، زبان ایتالیایی و ترکی را یاد گرفته بود. به ایران که باز می ‎گردد اجازه می‎ گیرد که باز ایران‎ گردی کند. سفر در آن روزگار (که مربوط به عصر مشروطیت ایران می ‌شود) آن هم در ایرانی که شرایط کشورهای توسعه‎ یافته را ندارد، بدون وسیله‌ نقلیه بسیار دشوار بود؛ اما او با همه دشواری‎ ها به این سفر می ‎رود و کتاب دوم با عنوان «خاطرات حاج سیاح؛ یا دوره خوف و وحشت» حاصل این سفرهای اوست.
---
حاج سیاح در خاطرات ایرانگردی ‎اش سطح زندگی و فقر مردم ایران در آن زمان را با کشورهای توسعه ‎یافته مقایسه می‌‏کند و اینچنین به یک منتقد جدی برای حکومت آن زمان بدل می‎ شود و به همین سبب او را بیش از دو سال در قزوین زندانی می ‎‎کنند. او شرایط سخت و بد زندانش را هم در این کتاب به زیبایی توصیف می‏ کند. در واقع شناخت وضعیت بدی که این مملکت در آن دوره داشت و اینکه درمی‏ یابیم استبداد و خودکامگی حاکمان ایران در آن زمان چه فرصت‎ هایی را از این کشور و مردمان شریف آن ربوده است، تأسف‎ بار است. با خواندن این سیاحت‏ نامه ریشه بسیاری از مشکلات و وضعیت امروز کشور را نیز درمی‎ یابیم. اگرچه امروزه بسیاری از امکانات به مدد منابعی مثل نفت پیداشده است، اما همچنان کشور درگیر چالش ‌های پیچیده‎ ای است و همچنان نسل جوان ما خواستار کشوری توسعه‎‎ یافته ‎تر در زمینه‎ های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است و به نظر می ‎رسد که مطالعه چنین آثاری می‎ تواند تا حد زیادی در درک ریشه‎ های اصلی مشکلات کشور و جامعه ایران، به ما کمک جدی کند. این است که من بار دیگر خواندن این دو کتاب را برای دست یافتن به یک دید وسیع ‏تر تاریخی نسبت به مشکلات کشور توصیه می‏ کنم.  در واقع امروز هم اگر به دیده تأمل به جامعه بنگریم، فاصله ما با دنیای متمدن بسیار است و با چالش‎ هایی که پیش روی ماست، خصوصاً در این روزهایی که ما عملاً درگیر بحران‎ های متراکم و جدی هستیم، شاید این کتاب بتواند به ما این درک عمیق‎ تر را بدهد که ریشه ‎های اصلی بسیاری از این مشکلات کجاست و منطقه‎ای که ما در آن زندگی می‎ کنیم، چه تفاوت‎های اساسی با مناطق توسعه‎ یافته دنیا دارد.
---
مطالعاتی از این دست بی‏ تردید برای کشور و مردم ما افق ‌گشا خواهد بود. در این زمینه خواندن کتاب «سیاحت نامه ابراهیم بیگ» اثر زین‎العابدین مراغه‎ای نیز توصیه می‎ شود که وضعیت ایران در دوره قاجار را روایت می‎کند و در آستانه انقلاب مشروطه آگاهی‎ بخشی سیاسی- اجتماعی بسیاری داشت.
 
کپی