اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • پنج شنبه ۶ آذر ۱۳۹۹

کلمات کلیدی

خرمشهر برمدار مقاومت وحماسه

خرمشهر  برمدار مقاومت وحماسه
امیرحسین کیهان‌پناه پژوهشگر جنگ تحمیلی‌

بندر خرمشهر در جنوب باختری کشورمان ایران و در محل به هم پیوستن رودهای کارون و اروند برپا شده است. از این شهر قدیمی ایران در درازنای تاریخ به نام‌های مختلفی اسم برده‌اند.

 «خاراکس» قدیمی‌ترین نامی است که مورخین بنای آن را به اسکندر مقدونی نسبت می‌دهند. برخی نیز بنای آن را پیش از اسکندر می‌دانند. این شهر پیش از ورود اسلام به ایران به کلی ویران شد و از میان رفت چندی بعد در همان محل، شهری به‌نام «بیان» بنا شد. در واقع پیشینه برپایی خرمشهر را به آبادی بیان نسبت می‌دهند اما آگاهی‌ها درباره این آبادی نیز بسیار اندک است و بدرستی دوره برپایی و ‌آبادانی آن معلوم نیست. براساس گزارش برخی منابع تاریخی تا قرن چهارم هجری قمری این آبادی وجود داشته است.
از سویی به‌نظر می‌رسد «بیان» در جای دیگری غیر از خرمشهر کنونی برپا شده بود. شیخ فتح‌اله‌بن‌علوان کعبی (تولد1053 ق/ 1022 خورشیدی) در کتابش هیچ‌گونه نامی از «بیان»و یا نام بعدی آن نمی‌برد. پیش از آن نیز به هنگام گزارش نبردها یا لشکرکشی‌های مشعشعیان با حریفان و رقبای کوچک و بزرگ‌شان تنها از بصره سخن به میان آمده‌است و از «بیان» یا نام بعدی آن اثر و نشانی نیست. پس‌از مرگ نادر، منطقه خوزستان که میان دو دولت عثمانی و ایران قرار داشت، در رأس آن شیخ سلمان کعبی حاکمیت محلی با ندادن مالیات به هیچ کدام برای خود استقلال نسبی فراهم کرده بود؛ به سال 1765م/ 1144خورشیدی در جریان شکستن سد سابله توسط کریم خان زند نام «حفار» و «محرزی» آمده، که باز هم خبری از نام شهر بیان نیست.
 خرمشهر در زمان حکومت شیخ‌های بنی‌کعب بر این شهر در اوایل سده سیزدهم هجری، شهری کوچک بود که به‌نظر برخی تاریخ نویسان به‌دلیل پوشش سرخ رنگ برخی مردمان بازمانده از تبعیدیان سرخ جامگان (طرفداران بابک خرمدین) محمره نامیده می‌شد. در سال1199 خورشیدی/1820م بارویی به دور آن کشیدند و پس از آن، توسعه یافت و به‌عنوان بندری مهم و تجاری در سطح منطقه شناخته شد. سرانجام در شهریور ماه 1314 خورشیدی (سپتامبر1935م)، برابر مصوبه هیأت وزیران، نام خرمشهر برای این بندر برگزیده شد و واژه محمره به تاریخ پیوست.
عثمانی‌؛ اولین اشغالگر خرمشهر
خرمشهر از هنگام شکل گیری(1812م/ 1191خورشیدی)، هماره آوردگاه ایرانیان با بیگانگان بوده است. نزدیکی این بندر مهم به بندر بصره و نزدیکی بیشترش به خلیج فارس، رونق روز افزون آن را به‌همراه داشت و خسارت‌های فراوان اقتصادی را به امپراطوری عثمانی وارد می‌کرد؛ در این شرایط و به هنگام لشکرکشی 31 تیرماه 1216خورشیدی (22 جولای 1837م) محمدشاه قاجار به هرات، زمینه‌ای فراهم شد تا حاکم آن زمان بغداد علی‌رضا پاشا، با اشاره انگلیسی‌ها از فرصت استفاده کند. وی با سازماندهی سپاهی از آرنائود (آلبانی) به خرمشهر حمله ور شد و پس از سه روز کشتار، ویرانی و چپاول، شهر را اشغال کرد؛ این یورش بار دیگر در 12 اکتبر 1838 (20مهر1217 خورشیدی) تکرار و خرمشهر به ویرانی گرایید.
دولت ایران بوسیله نماینده خود میرزا جعفرخان مشیرالدوله در اسلامبول به دولت عثمانی اعتراض و همواره ادعای خسارت می‌کرد. دولت عثمانی نیز در پاسخ اعلام کرد: «بندر مُحَمَّره از توابع بصره و بغداد و ملک ماست و رعیت خود را تنبیهی کرده‌ایم. اگر ثابت کردید که مُحَمَّره از ایران است. آن گاه از ترضیه گفت‌و‌گو کنید». پس‌از رفت و آمدهای بسیار و مذاکرات طولانی با میانجیگری سفرای انگلیس و روس مقرر شد، کمیسیونی چهار جانبه از نمایندگان دولت‌های ایران و عثمانی و انگلیس و روس در ارز روم تشکیل و پیرامون ادعاهای سرزمینی ایران و عثمانی تصمیم‌گیری کند.
در ۲۸ جولای ۱۸۴۷م (6 مرداد 1226خورشیدی) میرزا تقی خان امیر کبیر قراردادی را با طرفین امضاء کرد که به قرارداد ارز روم معروف شد. این قرارداد یک مقدمه و ۹ ماده دارد و به موجب ماده دوم آن شهر مُحَمَّره و بندر آن و جزیره الخضر [جزیره آبادان] و لنگرگاه آن و زمین‌های واقع در بخش خاوری سمت چپ اروندرود تحت تصرف عشایر تابع دولت ایران خواهد بود و دولت عثمانی آن را به رسمیت می‌شناسد. امیرکبیر در راستای پیش‌بینی برای مقابله با یورش‌های احتمالی عثمانی‌ها، سپاه مرزبانی قدرتمندی را در خرمشهر سازماندهی کرد و محمد بن جابرخان را به فرماندهی آن گماشت. والی خرمشهر در سال1850م (1229 خورشیدی) پرچم ایران را در این شهر به اهتزاز درآورد و از سوی امیرکبیر تشویق و ملقب به خان شد.
انگلستان؛ دومین و سومین اشغالگر
پس از 44 سال باردیگر در1856م (1235 خورشیدی) نیروهای ایران برای اثبات این که هرات بخشی از قلمرو ایران است، وارد منطقه شدند؛ نیروهای‌ انگلستان نیز به‌ فرماندهی‌ ژنرال‌ «اوترام‌» به‌ خرمشهر حمله‌ و با شکست نیروهای‌ ایران‌ تا اهواز پیشروی کردند. در این اوضاع نیز عهدنامه مارس1857م پاریس (اسفند 1235 خورشیدی) میان ایران و انگلستان امضا و بر خروج نیروهای ایران از هرات و نیروهای انگلستان از خرمشهر توافق شد. این عهدنامه به ماندگاری بخشی از خاک ایران (خرمشهر) در برابر واگذاری بخش دیگر آن (هرات) حکم کرده بود.
در ادامه تحولات تاریخی و در روزهای پایانی حکومت رضا شاه پهلوی، چندی از تغییر نام شهر نگذشته بود که در بامداد سوم شهریور۱۳۲۰خورشیدی (25 آگوست1941م) برای سومین بار در جنگ دوم جهانی نیروهای انگلستان به بهانه حضور شماری کارشناس آلمانی در ایران، با هجوم به بندر، شهر را اشغال کردند، بدین ترتیب انگلیسی‌ها علاوه بر حفظ امنیت مواضع خود در منطقه مخصوصاً میدان‌های نفتی ایران و عراق، ارتباط متفقین را از طریق خلیج فارس با جبهه روسیه برقرار کردند.
انگلیسی‌ها در کنار تصرف خرمشهر و حفظ تثبیت منافع خود در منطقه مخصوصاً میدان‌های نفتی ایران و عراق، تهران را هم اشغال کردند و با استفاده از راه‌آهن سراسری خرمشهر– تبریز، ارتباط متفقین را با جبهه روسیه برقرار کردند.
عراق؛ آخرین اشغالگر
در 31 شهریور 1359خورشیدی (22 سپتامبر 1380م)، ارتش متجاوز حکومت وقت عراق به سردمداری صدام حسین، خرمشهر را مورد هجوم همه‌جانبه قرارداد و پس از 35 روز مقاومت و حماسه‌آفرینی مردم و رزمندگان، خرمشهر در چهار آبان 1359خورشیدی (26 اکتبر1980م) برای چهارمین بار به اشغال در آمد. اما این بار اشغال و آزادی آن به سادگی صورت نپذیرفت، زیرا در برابر یورش دشمنی مجهز به انواع سلاح‌های سنگین و نیمه سنگین، جوانانی با کمترین تجهیزات به دفاع برخاسته بودند که نه فقط برای دفع تجاوزگر از میهن خود، بلکه برای اعتلا و حفظ اعتبار و اقتدار ایران و انقلاب اسلامی قهرمانانه می‌جنگیدند. سرانجام نیز خرمشهر 19 ماه بعد یعنی 3 خرداد 1361(24 می‌1382م) طی عملیات پیروزمندانه بیت‌المقدس و بعد از 23 روز نبرد حماسی به آغوش میهن بازگشت.
 
کپی