اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • یکشنبه ۴ آبان ۱۳۹۹

کلمات کلیدی
نگاهی به شکل‌گیری قطعات ماندگار در دوران جنگ تحمیلی

موسیقی‌های برآمده از جنگ

موسیقی‌های برآمده از جنگ
گروه فرهنگی

جنگ مملو از موسیقی بوده، از آژیر قرمز و سفید اعلان شروع و پایان حمله دشمن که خودش نوعی موسیقی‌ست گرفته تا قطعات شاخص ساخته شده توسط هنرمندان در ژانرهای مختلف که همچنان بعد از گذشت 40 سال از جنگ بر دل و روح و جان مردمانمان نقش بسته‌اند و فراموش ناشدنی هستند.

 نمی‌توان مرزی بین موسیقی‌های سنتی وارکسترال ساخته شده در سال‌های جنگ و نوحه‌ها و موسیقی‌های مردمی که از دل موسیقی‌های فولک هر منطقه شکل گرفته‌اند، قائل شد چرا که هرکدام از این آثار جایگاه خاصی را درژانرموسیقی جنگ و دفاع مقدس دارند. مخاطبان موسیقی ایرانی براین باورند که نینوا ساخته حسین علیزاده مختص محرم وعاشوراست در حالی که این اثر ماندگار در روزهای آغازین جنگ خلق شده است، هر چند که او معتقد است قطعه را هم برای جنگ نساخته ولی شهید شدن بسیاری از دوستان و نزدیکانش در شکل‌گیری این قطعه ماندگار نقش بسزایی داشته است.
حسین علیزاده که در سال‌های اولیه جنگ عضو ثابت کانون چاووش بود بعد از شهادت کامران کلهر برادر کیهان کلهر قطعه «سوگ» را به مناسبت شهادت او ساخت. این آهنگساز یکی از آثار خودش در دوران جنگ را به موسیقی آذری اختصاص داده است به طوری که سال 1360 در همکاری با نصرالله ناصح‌پور خواننده پیشکسوت موسیقی ایرانی آلبوم «سرودهای آذربایجان»را به زبان آذری با مضامینی در رثای وطن و اتحاد اقوام ایرانی در برابر دشمن منتشر کرد.
یکی از معروف‌ترین و قوی‌ترین آثارساخته شده در ژانر موسیقی جنگ، قطعه «کجایید‌ ای شهیدان خدایی» ساخته هوشنگ کامکاردر نخستین سال‌های آغاز جنگ است که توسط ارکستر سمفونیک تهران به رهبری حشمت سنجری و با صدای بیژن کامکار در سال ۱۳۶۰ اجرا شده است. هوشنگ کامکار علاوه بر این، «پوئم سمفونی حلبچه» را پس از بمباران اسفند ۱۳۶۶ شهر حلبچه ساخت. محمدرضا لطفی آهنگساز برجسته موسیقی ایران که به همت او و حسن کامکار کانون چاوش راه‌اندازی شد آثار شاخصی را در دوران جنگ ساخته که تقریباً همه آنها به خوانندگی شهرام ناظری اجرا شده‌اند که از آن جمله می‌توان به «ای برادر»، «کاروان شهید» و «عاشقان سرمست» اشاره کرد.
لطفی بعد از شهید شدن همسر خواهر «شهرام ناظری» که خلبان بود، قطعه «کاروان شهید» را با صدای این خواننده در دستگاه «همایون» ساخت که در آلبوم چاووش هشت منتشر شد. همچنین آواز شوشتری این آلبوم نیز به گونه‌ای می‌تواند مرتبط با فضای جنگ باشد، بخصوص که در مثنوی بانگ نی سروده هوشنگ ابتهاج (سایه )اشاراتی به رفتن افراد به جنگ و کشته شدن و برنگشتن شده است. 
لطفی همچنین بعد از حادثه «هویزه» قطعه «برخیز که دشمن به دیار آمده امروز  ای شیردلان وقت شکار آمده امروز»را روی غزلی از آقای «کاشانی» ساخت که با صدای «شهرام ناظری»اجرا شد و پس از پیروزی رزمندگان در خوزستان تصنیف «ظفر» در چهارگاه را نیز با صدای شهرام ناظری ساخت، البته این تصنیف با صدای محمد گلریز هم اجرا شد ولی نسخه منتشر شده‌اش با صدای ناظری است.  حسن ریاحی دیگر آهنگساز ایرانی است که در دوران 8 سال جنگ و دفاع مقدس آثار ماندگاری خلق کرده است. قطعه «بوی بهار» با مطلع «آب زنید راه را»، در سال‌های آخر جنگ ساخته و همراه ارکستر سمفونیک تهران با خوانندگی سیامک علیقلی و مهرداد کاظمی ضبط شده است. قطعه «ساربان» با مطلع «ای ساربان آهسته ران، کارام جانم می‌رود» نیز از ساخته‌های دوران جنگ است. حسن ریاحی آن را در اواسط جنگ ساخت و با ارکستر سمفونیک تهران به رهبری نادر مرتضی‌پور و خوانندگی مهرداد کاظمی در پاییز ۱۳۶۶ ضبط کرد. مجید انتظامی آهنگساز و از دیگر نوازندگان ارکستر سمفونیک تهران، «سمفونی خرمشهر» را پیش از آزادی آن در خرداد ۱۳۶۱ نوشت که البته در سال‌های بعد ضبط شد. «فصل ایثار» نام آلبومی به آهنگسازی کامبیز روشن‌روان و خوانندگی سیامک علیقلی است که در سال ۱۳۶۰ توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان منتشر شد.
در سال‌های اولیه جنگ بخش موسیقی و شعر حوزه هنری نیز فعال شد که نخستین کار آنها «آلبوم نینوا» بود که به واسطه آن برای اولین بار صدای حسام‌الدین سراج به جامعه موسیقی معرفی شد. در کنار آثار موسیقایی  با مضمون جنگ نمی‌توان از نقش پررنگ نواهای بومی و نوحه‌ها چشم پوشی کرد؛ درواقع بعد از گذشت 6 ماه از جنگ برای تقویت روحیه رزمندگان نوعی موسیقی در جبهه‌ها شکل گرفت که ابتدا با فرم نوحه‌خوانی ارائه شد، اما بتدریج حالتی حماسی پیدا کرد که در این زمینه صادق آهنگران و غلام رضا کویتی پورنقش عمده‌ای داشتند.
آهنگران با نوحه «ای شهیدان به خون غلتان خوزستان درود»، «ای لشکر صاحب‌زمان»، «با نوای کاروان...» که بر اساس سروده‌های یک شاعر دزفولی شکل گرفت، نوعی موسیقی جنگی را خلق کرد.  البته قطعه «ای لشگر صاحب ‌زمان» بر اساس یک ملودی محلی جنوبی شکل گرفته که با تنظیم حشمت سنجری و خوانندگی مهدی شمس نیکنام در ابتدا اجرا و بعدها توسط صادق آهنگران در قالب نوحه در جبهه‌های جنگ خوانده شده است.
بعد از آهنگران، غلام کویتی‌پور با الهام و الگوبرداری از آهنگ‌های محلی بوشهر این روند را ادامه داد و هر دو در کنار هم به ترویج چنین موسیقی در جبهه‌ها پرداختند.
آهنگران بیشتر از ملودی‌های دزفولی، شوشتری، بختیاری و دیگر نواحی جنوبی ایران بهره می‌گرفت و کویتی‌پور منحصراً به نغمه های منطقه بوشهر توجه داشت؛ در کنار کویتی‌پور و آهنگران، حسین فخری و حاج منصور اصفهانی  در این زمینه فعالیت داشتند.
«دایه دایه وقت جنگه» با صدای رضا سقایی نیز در جنگ بسیار از آن بهره‌برداری شد ولی برخلاف تصور عامه این قطعه  بسیار قدیمی ست و مرتبط با جنگ ایران و عراق نیست. موسیقی سمفونیک در دوران جنگ به نسبت دیگر آثار موسیقایی کمتر ساخته شد اما آهنگسازان این ژانر فعالیت گسترده‌ای بعد از 8 سال دفاع مقدس داشتند  و آثار شاخصی خلق کردند. نخستین سمفونی مرتبط با جنگ سمفونی«فلک‌الافلاک» ساخته کامبیز روشن‌روان بود. این آهنگساز این اثر را با الهام از موسیقی لرستان ساخت که در موومان چهارم آن از ملودی محلی لری «دایه دایه وقت جنگه» هم استفاده کرده است. روشن روان این اثر را با الهام از قلعه تاریخی فلک الافلاک در لرستان، به همین اسم نامگذاری کرد. از دیگر سمفونی‌های مرتبط با جنگ می‌توان به سمفونی خرمشهر، ایثار، صلح و این فصل را با من بخوان به آهنگسازی مجید انتظامی و نیز سمفونی ایثار و شهید شاهین فرهت اشاره کرد. سمفونی «اروند رود» که از ساختاری بین‌المللی و سمفونی «سرداران» که از تمی ملی و محلی برخوردار است از دیگر آثار سمفونیکی هستند که پس از دوران جنگ به سفارش بنیاد حفظ و آثار ارزش های دفاع مقدس توسط محمد سعید شریفیان ساخته شد. شریفیان سمفونی «سرداران» را به یاد یک سرباز گمنام هشت سال دفاع مقدس ساخته که به گفته او سرباز گمنام در این سمفونی یک نماد جهانی است. او همچنین سمفونی «اروند رود» را  با الهام از رود اروند در خوزستان ساخت. مجید انتظامی که بیشتر به‌عنوان آهنگساز موسیقی فیلم شناخته شده است با ساخت موسیقی فیلم از کرخه تا راین، بوی پیراهن یوسف، آژانس شیشه‌ای، آخرین پرواز، پوتین، گذرگاه، دوئل، حمله به اچ 3 و... جایگاه خاصی را در زمینه ساخت موسیقی برای فیلم‌های جنگی به خود اختصاص داده است. او چند سال پیش نیز سوئیت سمفونی «این فصل را با من بخوان»را ساخت که مروری بر موسیقی فیلم‌های جنگی‌اش بود و با خلق سمفونی مقاومت تصویر دیگری از جنگ را با زبان موسیقی بیان کرد. در کنار مجید انتظامی دیگر آهنگسازانی بودند که چند موسیقی فیلم جنگی ساختند که از آن میان می‌توان به فریدون شهبازبان، آریا عظیمی‌نژاد، محمدرضا علیقلی و... اشاره کرد.
 امروزه با گذشت 40 سال از جنگ تحمیلی همچنان شاهد ساخت آثاری با این مضمون هستیم که درقالب‌ها و ژانرهای مختلف توسط موسیقیدانان کشورمان ساخته واجرا می‌شوند،البته طی سال‌های اخیر آهنگسازان موسیقی فیلم به واسطه توجه فیلمسازان جوان به مقوله جنگ از دیگر همکاران خود در ساخت موسیقی‌های جنگ پیشی گرفته‌اند.
کپی