اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • شنبه ۲۹ شهریور ۱۳۹۹
بررسی آرای طالقانی با حضور حاتم قادری و احسان شریعتی

طالقانی طرفدار اسلام اجتهادی بود

طالقانی طرفدار اسلام اجتهادی بود

گروه سیاسی/ در نشستی که به مناسبت سالروز درگذشت آیت الله سیدمحمود طالقانی، با حضور حاتم قدری و احسان شریعتی در کانون توحید برگزار شد، ایده‌های سیاسی و رویکرد اسلام شناسی این شخصیت مبارز تاریخی بررسی شد. به دلیل شیوع کرونا، در این نشست تنها قادری و شریعتی، به همراه یک مجری و دو دانشجو حضور داشتند که در خلال بحث‌ها، پرسش‌های خود را از دو استاد دانشگاه حاضر مطرح کردند.

مسأله محوری این نشست بررسی این ایده بود که «به باور برخی از منتقدان امروزی، آیت‌الله طالقانی و همفکران او در تلاش خود برای سیاسی کردن مفاهیم اسلامی و چهره‌های اسلامی به عرصه فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی راهی بیهوده را طی کرده‌اند و  اختلاط امور قدسی و معنوی با امور عرفی و تجربی تلاشی نافرجام و نامیمون محسوب می‌‌شود.»
حاتم قادری، استاد پیشین دانشگاه تربیت مدرس در سخنان خود با اشاره به اینکه نواندیشان یا مصلحین دینی به دنبال این بودند تا از اسلام معاصر نوعی نقشه راه به بشر و از جمله ایرانیان ارائه کنند تا در آن به همه پرسش‌های اساسی آنان پاسخ داده شود، گفت: نواندیشان دینی از جمله مرحوم طالقانی، مرحوم شریعتی و دیگران، برخلاف صدر اسلام تصوری درباره اسلام دارند که اسلام یک جامعیتی دارد و در این جامعیت نوعی نظام سیاسی اجتماعی است که می‌‌تواند به صورت فرا زمانی موضوعیت داشته و همه انسان‌‌ها را در بر بگیرد.
قادری با اشاره به اینکه طالقانی یا شریعتی سعی کردند نسبت به استعمار، استبداد، به ویژه عالم غرب برای مردم خود هویت یابی کنند، ادامه داد: سعی کردند این هویت را بر عناصری استوار کنند که ماندگاریِ خود این عناصر در تاریخ بسیار محل تردید است. نیامدند هویتی بدهند یا از اسلام کاری انجام دهند که کمک کننده باشد، بلکه ما را وارد یک رادیکالیسم سیاسی اسلامی کردند که مشکلات لاینحل خیلی زیادی را به وجود آورد.
احسان شریعتی، استاد فلسفه دانشگاه نیز در پاسخ، طالقانی را یکی از نمادهای جنبش فکری نواندیشی و نوزایی در دنیای اسلام و پلی دانست که ما را به نسل صدر مشروطه متصل می‌‌کند.
شریعتی با بیان اینکه آقای طالقانی نمادی از گرایش هم سو، مساعد و تسهیل کننده جنبش مشروطه در جهت تشکیل دولت و ملت در معنای مدرن و ورود به عصر دموکراسی در ایران، با یک تفسیر دینی است، اظهار کرد: ما در جامعه‌‌ ای زیست می‌کنیم که دین حضور زنده و نقش تعیین کننده ای دارد، اما در بررسی این جنبش‌‌ها (مانند مشروطه) به سابقه‌‌ فکری این سرزمین توجه نمی شود.
این استاد دانشگاه، در این زمینه خوانش‌‌ها و روایت‌‌های مختلف از دین را بسیار مهم دانست و گفت: آقای طالقانی نمادی از آن خوانش دین بوده که شرایط را برای رسیدن به یک جامعه‌‌ عادلانه و آزادتر (به معنای علم سیاسی کلمه، جامعه‌‌ دموکراتیک) مساعد و تسهیل می‌‌کند.
در ادامه بحث، حاتم قادری با بیان اینکه برخی از علمای مشروطه خواه تناسب بیشتری با شعارهای مشروطیت داشتند، افزود: اما از دهه‌‌ 40 به سمت رادیکالیسم سیاسی حرکت کردیم، یعنی نوع حداکثری انتظار از دین را در جامعه رقم زدیم.
او با اشاره به اینکه اگر قرار بود اندیشه‌‌ آیت‌الله نائینی در کتاب «تنبیه الامه و تنزیه المله» پردازش بیشتری شود مفید و کمک کننده بود، ادامه داد: اما از زمانی که ما وارد رادیکالیسم سیاسی شدیم، تمام هم و غم بر این بود که مردم را به صحنه بیاورد و این کار بلافاصله از تولید به مصرف صورت بگیرد، بدون اینکه سنجشگری و نقادی لازم اتفاق بیفتد. یعنی پیش فرض آقای طالقانی و دیگران این بود که اسلام آمده تا یک جامعیتی از سعادت را به همراه بیاورد، بدون اینکه این اندیشه و امکاناتی که آنها مدعی بودند در اسلام وجود دارد مورد انتقاد قرار بگیرد.
شریعتی نیز در پاسخ، با بیان اینکه در رابطه با برخورد با سنت دینی رویکرد‌‌های گوناگونی در طیف مذهبی وجود داشته است که از خوانش بنیادگرایانه تا خوانش سنتی و نوگرایانه را شامل می‌شود، گفت:  نمی‌‌توانیم به این دلیل که شباهت‌‌های شکلی، سیاسی و مذهبی دارند، این‌ها را با هم خلط کنیم، یعنی بگوییم در سیاست دخالت می‌‌کنند. به به باور من، اسلام پیش از دوره‌‌ مدرن یک دین سیاسی بوده و تفکیک حوزه‌‌ها بین سیاست و دیانت و ابعاد مختلف فرهنگ و اخلاق و دولت انجام نشده بوده است. بنابراین همه‌‌ این‌‌ها در مجموعه‌‌ای با هم دست‌اندرکار بودند.
شریعتی با اشاره به اینکه نواندیشان دینی مثل آقای طالقانی طرفدار نوعی اسلام اجتهادی هستند، اظهارکرد: آقای طالقانی در گرایش تفسیری پرتوی از قرآن، گرایش به علم، به جای بحث‌‌های فلسفی و کلامی و استفاده از دستاوردهای علمی و مقتضیات زمان را در نظر دارد. همچنین نیازهای مردم که پذیرش نظام‌‌های جدید است.
این استاد دانشگاه، قهرآمیز و رادیکال شدن گفتمان‌ها در ایران را ناشی از بسته شدن همه راه‌های دموکراتیک و مسالمت آمیز بعد از کودتای 28 مرداد 1332 دانست، نه اندیشه‌های چهره‌هایی چون طالقانی یا شریعتی.
در ادامه، دکتر قادری با اشاره به کتاب «مرجعیت و روحانیت» که دهه 40 و از سوی چهره‌هایی چون مطهری، طالقانی، بازرگان و بهشتی تحریر شد، گفت: آقای مطهری در یکی از مقالات استناد می‌‌کند که چرا فتوای یک روحانی روستایی بوی روستا را می‌‌دهد و شهری بوی شهر را؟ به باور من، ما باید در اینجا دچار بحران معرفتی می‌‌شدیم و نشدیم. زیرا اگر فتوای یک روستایی بوی روستا را می‌‌دهد، یعنی بین فتوا و معرفت  و باور ما با موقعیت اجتماعی ما یک ربط وثیقی وجود دارد و بنابراین نباید دنبال این باشیم که اسلام دنبال حقیقتی است فراتر از امر اجتماعی یا فراتر از گذر زمان و مکان.
شریعتی هم با بیان اینکه نواندیشان دینی مثل طالقانی و تفسیری که از متن مقدس می‌‌کنند، متمرکز بر یک نوع پویایی است، تصریح کرد: طالقانی و شریعتی و همه نواندیشان دینی یک پروژه‌‌ بازخوانی دینی و شعار بازگشت به متن دارند تا بتواند یک نقادی درونی از دین انجام دهد که حواشی، زواید و زنگارها و تصلب دینی را از بین ببرد.

کپی