اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • دوشنبه ۱۸ فروردین ۱۳۹۹
چرا «شایگان» جایگاهی متمایز از دیگر روشنفکران در جغرافیای فکری کشور دارد؟

متفکری فراملی

متفکری فراملی
دکتر بیژن عبدالکریمی استاد فلسفه

1. دوم فروردین 1397 بود که دکتر داریوش شایگان، فیلسوف و اندیشمند معاصر ایرانی، به دنبال یک عارضه مغزی چهره در نقاب خاک کشید. شایگان بی‌تردید، یکی از سرمایه‌های بزرگ فرهنگی در دهه‌های اخیر بوده و هست؛ چراکه از ویژگی‌های قابل‌توجهی برخوردار بود که کمتر می‌توان آنها را در میان دیگر روشنفکران ایرانی سراغ گرفت.

نخست آنکه، شایگان یک «متفکر فراملی» بود و در خارج از مرزهای سرزمینی‌مان شناخته شده بود؛ اندیشه‌هایش در بعدی فراملی مطرح و مورد استناد قرار می‌گرفت. البته دلیل این امر تا حدی به این نکته بازمی‌گشت که او به زبانی غیر از زبان مادری‌اش می‌نوشت و با بهره‌گیری از زبان فرانسه توانسته بود با روشنفکران دیگر جوامع در اقصی نقاط جهان ارتباط برقرار کند. این ویژگیِ او را کمتر در دیگر روشنفکران‌مان سراغ داریم؛ البته برخی همچون دکتر علی شریعتی نیز تا حدی از این خصیصه برخوردار بودند. در کنار شریعتی و شایگان می‌توان از سیدحسین نصر نیز یاد کرد؛ اینها از معدود متفکرانی هستند که توانستند در بیرون از مرزهای سرزمین‌شان مخاطبانی پیدا کنند. البته اشرافیت و امکانات طبقاتی شایگان در امر فراملی شدن تفکر او بی‌تأثیر نبود. اما با این حال، بی‌تردید در کنار امکانات طبقاتی که دکتر شایگان از آن برخوردار بود، خود نیز از پتانسیل‌ها و استعدادهای فردی قابل‌توجهی بهره‌مند بود که او را از سایر روشنفکران متمایز می‌کرد. 2. نکته دیگر این است که از زمان فارابی تا ملاصدرا و در دوره جدید از زمان سیدجمال‌الدین اسدآبادی تا دکتر شریعتی، مهندس بازرگان و دکتر سروش، متفکران ما همگی در یک پروژه و پارادایم فکری «مونیستی» حرکت می‌کردند؛ ملاصدرا کوشید خرد یونانی را با خرد دینی یا به تعبیری عقل را با فلسفه پیوند دهد و تا زمان ملاصدرا هم این پارادایم حاکم بود. از سیدجمال‌الدین اسدآبادی و اقبال لاهوری گرفته تا دکتر شریعتی و دکتر سروش اینها هم کوشیدند تا تمدن جدید و آگاهی مدرن را با عقلانیت مبتنی بر آگاهی‌های سنتی پیوند زنند. اما این تنها شایگان بود که از «هویت چهل‌ تکه» صحبت کرد و در طرحی خارج از طرح فارابی حرکت کرد و «رویکردی پلورالیستی» را در دستور کار خود قرار داد و از حقیقت مضاعف گفت نه از یک حقیقت واحد. او از نوعی معنویت‏‌گرایی جدید برای انسان امروز سخن می‌گفت و انسان‌ها را به عرفان و معنویت شرقی دعوت می‌کند. شایگان معتقد بود «آگاهی دینی» سنخ دیگری از آگاهی، و «عقل مدرن» هم سنخ دیگری از آگاهی است؛ اینها باید در کنار هم قرار گیرند. او ضرورتی در پیوند دادن این دو عرصه نمی‌دید و به نوعی هر دو را مستقلاً به رسمیت می‌شناخت. از این رو، به نظر می‌رسد که دو مشخصه، نخست طرح اندیشه‌های شایگان در ورای مرزهای سرزمینی و دوم قائل بودن به نگاهی پلورالیستی و ارائه طرح «هویت‌های چهل تکه» آن نقاط عطفی در تفکر دکتر شایگان هستند که می‌‌توان بر اساس این دو ویژگی، برای او در جغرافیای فکری کشور جایگاهی خاص و متمایز از دیگر متفکران و روشنفکران قائل شد. 3. مایلم به نکته دیگری از زندگی دکتر شایگان اشاره کنم. این روزها جمله‌ای از دکتر شایگان سر زبان‌ها افتاده و بسیار شایع شده است که بیانگر موضع‌گیری او در مورد مسائل اخیر ما است. در خصوص این اظهارنظر ایشان دو نکته قابل ذکر است: دکتر شایگان در اواخر عمرشان عنوان کردند که «ما روشنفکران گند زدیم». به نظر می‌رسد در پس اظهارنظر ایشان، نوعی دریافت «روانشناسانه» و «اخلاقی» از پدیدارهای اجتماعی و رویدادهای تاریخی وجود دارد. اما معتقدم که نمی‌توان با پدیدارهای اجتماعی و سیاسی مواجهه‌ای روانشناسانه، اخلاقی، فردگرایانه و غیرساختاری داشت؛ چراکه به واقع نمی‌توان رویدادهای اجتماعی و تاریخی را به اراده برخی از افراد نسبت داد. انقلاب یک روند و فرآیند بود که صرفاً بر آمده از اراده‌های فردی نبود. بسیاری از عوامل غیرقابل شمارش اجتماعی و تاریخی دست به دست هم دادند تا این فرآیند بزرگ شکل گرفت و نمی‌توان انقلاب را به تصمیم فردی افراد نسبت داد. چه تضمینی وجود دارد که در آینده در خصوص آنچه که امروز به آن باور داریم، اظهار پشیمانی نکنیم؟ چه بسا اقدامات امروز ما، در آینده نه چندان دور مورد بازبینی قرار گیرد و فردا بابت امروز، خود را سرزنش کنیم. بنابراین، با معیارها و مؤلفه‌ها و فضای گفتمانی امروز شاید نتوان آنگونه که باید فضای گفتمانی گذشته را قضاوت کرد. اما فارغ از این بحث، دکتر شایگان، همواره یکی از چهره‌های برجسته فکری و فرهنگی در جامعه ما بوده و هست و از جایگاه مهمی در جغرافیای فکری ما برخوردار است

کپی
نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.