اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • سه شنبه ۱۷ تیر ۱۳۹۹
نگاهی به سیره علوی در توجه به مقتضیات زمان

پیام جاودان دین در جهان پرآشوب

پیام جاودان دین در جهان پرآشوب
منصور پهلوان استاد دانشگاه تهران

در احادیث امام علی و سایر پیشوایان دین(ع) به اهمیت در نظر داشتن فلسفه احکام وشرایط زمان و مکان در اجرای دستورات دینی تأکید شده و گاه به موقتی بودن پاره‌ای از آنها تصریح شده است.این احادیث می‌تواند دلیلی بر جامعیت دین و قابل اجرا بودن آن برای جوامع مختلف باشد. در زیر به چند نمونه از این احادیث اشاره می‌شود:

آن چنان که در نهج البلاغه آمده است علی علیه السلام محاسن خود را خضاب نمی‌کردند و برخی از اصحاب به ایشان می‌گفتند: ای کاش محاسن خود را خضاب می‌کردید! (حکمت ٤١٣)
یک بار هم از او پرسیدند مگر پیامبر نفرموده است: محاسن خود را خضاب کنید و خود را شبیه یهودیان نکنید؟ (حکمت١٧)
علی علیه السلام در پاسخ آنان فرموده‌اند: آن حکم در زمانی صادر شده که مسلمانان اندک بودند اما اکنون که مسلمانان فراوان و دین مستقر و پابرجا است، خضاب کردن اختیاری است، هرکس می‌خواهد خضاب کند و هرکس نمی‌خواهد خضاب نکند. (همان)
در حکمت وجوب خضاب کردن در دوران اندک بودن مسلمانان، گفته‌اند در اوایل اسلام هرکس خضاب می‌کرد نشانه مسلمانی او بود و این خود تبلیغی برای اسلام بود و دیگر آنکه پیرمردان و محاسن سپیدان نیز در نبردها جوان جلوه می‌کردند و بر قدرت و حشمت مسلمانان افزوده می‌شد.
نتیجه آنکه برخی از سفارش‌ها و توصیه‌های پیشوایان دین مخاطبان خاص داشته و پاره‌ای از احکام برای زمان و مکان معینی تشریع شده است.
 از علی علیه السلام نقل شده است که ایشان فرموده اند: لا تقسروا اولادکم علی آدابکم فانهم مخلوقون لزمان غیر زمانکم (شرح ابن ابی الحدید بر نهج البلاغه ج٢٠ ص ٢٦٧ حکمت ١٠٢) یعنی فرزندانتان را به انجام آداب و رسوم زمان خودتان مجبور نسازید زیرا آنان فرزند زمان شما نیستند فرزند زمان خودشان هستند.
البته بین ارزش‌های اخلاقی که بر حسن و قبح عقلی استوار است و آداب و شیوه‌ها که با پیشرفت علم و تکنولوژی تکامل می‌یابد فرق است. استاد مرتضی مطهری در کتاب اسلام و مقتضیات زمان و در تفسیر حدیث فوق می‌گوید: یک سلسله امور هست که به آنها آداب می‌گویند. یک سلسله امور دیگری هست که به آنها اخلاق می‌گویند.
این دو سلسله با هم فرق دارند؛ اخلاق، مربوط به خود انسان و کنترل غرایز او است و مربوط است به اینکه انسان به غرایز خود، یعنی به طبیعت خود چه نظامی بدهد و خود را چگونه بسازد. نظام دادن به غرایز را اخلاق می‌گویند، اما آداب، مربوط به نظام‌بندی غرایز نیست، بلکه مربوط به یک سلسله امور اکتسابی است که باید اسم آنها را فنون گذاشت. انسان به فنون نیز احتیاج دارد؛ یعنی به یک سلسله هنرها و صنعت‌ها احتیاج دارد و باید آنها را یاد بگیرد؛ مثلاً انسان احتیاج به یادگیری خط و نوشتن دارد و باید آن را فراگیرد. نوشتن جزو فن و هنر است و جزو آداب شمرده می‌شود. خیاطی، اسب سواری و شناگری جزو فنون و از جمله آداب است. این آداب در زمان‌های مختلف با هم فرق دارند؛ مثلاً روزی نوشتن با قلم صورت می‌گرفت، اما امروز تایپ هم لازمه نوشتن شمرده می‌شود. (ج١ صفحات ٢٧٥ تا٢٨٢ به اختصار)
از جمله آداب، رسوم رایج در میان مردم است. آداب و رسوم، بین ملت‌ها و اقوام و نیز برحسب زمان‌ها متغیر است؛ از این‌رو نمی‌توان نسل نو را به رعایت آداب و رسوم نسل قدیم ملزم ساخت.
در این کلام علی علیه السلام به آداب و شیوه‌های متفاوت تعلیم وتربیت فرزندان در زمان‌های مختلف اشاره فرموده و به لزوم بهره‌گیری از روش‌های نوین عصری تأکید فرموده‌اند. نتیجه آنکه توجه به روش‌های نوین تربیتی و مقتضیات زمان نه تنها نکوهیده نیست بلکه امری واجب و پسندیده است.
گاهی نیز مقتضیات زمان موجب تفاوت زندگی ائمه دین شده است و این تفاوت موجب سؤال برای برخی از مخالفان شده است، چنانکه یکی از متصوفه امام صادق علیه السلام را دید که لباس سپید و نازکی بر تن داشت و گفت شما دیگر چرا؟ شما که فرزند پیغمبر هستید، از همه مردم اولی به ترک دنیا هستید. حضرت فرمود: شما ممکن است روش و سیره پیامبر(ص) و اصحاب او را برای من مثال بیاورید و بگویید پیامبر و اصحاب او این جور که من زندگی می‌کنم زندگی نمی‌کردند. ولی این را بدانید اگر پیامبر در زمان من می‌زیست مثل من زندگی می‌کرد و اگر من در زمان پیامبر بودم مثل او زندگی می‌کردم. در آن زمان مردم نداشتند، پیامبر و هر کسی باید رعایت ایثار و رعایت حال دیگران را بکند.(بحارالانوارج٤٧ص٢٣٢ نقل به معنا)
نتیجه آنکه دین شرایط زمان و مکان و به تعبیری مقتضیات زمان را از نظر دور نداشته و با آداب و رسوم جدید که موجب آسایش و رفاه جوامع گردد، تعارض ندارد و این امر می‌تواند یکی ازنشانه‌های جامعیت والگو‌برداری از آن در جوامع مختلف باشد.

کپی