اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • چهارشنبه ۱۴ خرداد ۱۳۹۹

کلمات کلیدی
بازگشایی کاخ مرمر به روی مردم

کاخی برای دو قرن

کاخی برای دو قرن
فرزانه ابراهیم زاده تاریخ نگار و تهران پژوه

کاخ‌ مرمر تهران تنها در یک جمله خلاصه می‌شود:«شاخص‌ترین ساختمان قرن ۱۳ خورشیدی.» بنایی ایستاده در سه راهی تاریخ و مرکز پایتخت در مرز تهران مدرن و تهران سنتی در گذر از قاجار به پهلوی. در بیشتر گزارش‌هایی که درباره این کاخ نوشته شده تاریخ ساخت و اتمام آن را ۱۳۱۶ یعنی یک سال پیش از ازدواج محمد رضا شاه با فوزیه فؤاد، می‌دانند. اما این همه داستان کاخ مرمر نیست. برخلاف نظر بسیاری از گزارش‌های منتشر شده ماجرای این کاخ حتی پیش از تاجگذاری رضاشاه به‌عنوان شاه جدید ایران آغاز شده بود.

 سلیمان بهبودی نزدیک ترین فرد به پهلوی اول در خاطراتش نوشته رضاشاه در سال ۱۳۰۱ از قزاقخانه به ساختمان تازه‌ای نقل مکان کرد. ساختمانی که بعدها کاخ مرمر در آنجا ساخته شد.
به‌کرات اشاره شده کاخ مرمر را رضاشاه روی زمینی که عبدالحسین میرزا فرمانفرما به رضاشاه بخشید و اسطبل او بود ساخت. در حالی که ستاره فرمانفرما و سلیمان بهبودی این ادعا را رد و می‌نویسند شاه این کاخ را روی زمینی که پیش از آن کاخ دیگری به اسم سالاریه بود ساخت که متعلق به سالار لشکر پسر دوم فرمانفرما بود. سلیمان بهبودی در خاطرات روز ۲۰ تیر ۱۳۰۴ درباره عمارت سالاریه می‌نویسد: «عمارت سالاریه سابقاً متعلق به سعدالملک مافی بود که ساخت و مقروض شد و نتوانست آن را نگه‌دارد. اندرون عمارت سالاریه خیلی زیبا بود. نمای آن از آجر معمولی ساخته ولی سالن‌های بزرگ و اتاق خواب تمام آیینه داشت. با این حال سالاریه را به سالار لشکر پسر فرمانفرما فروخت و حضرت اشرف آن را از سالار لشکر خریداری کردند. سالاریه دارای فضای بزرگی بود که از هر طرف به خیابان مربوط می‌شد.»
به‌گفته بهبودی، رضاشاه چند عمارت کوچک‌تر متعلق به اشخاصی که در اطراف سالاریه بود خریداری کرد و همه را ضمیمه آن کرد و همزمان با قطعی شدن سلطنتش از این کاخ به‌عنوان کاخ زمستانی و از کاخ سعدآباد به‌عنوان کاخ تابستانی استفاده می‌کرد. البته خانواده فرمانفرما معتقد هستند که شاه این زمین‌ها را نخریده و به زور و تهدید گرفته است. او تصمیم گرفته بود از کاخ گلستان به‌عنوان کاخ سلطنتی استفاده نکند و قصد داشت کاخ تازه‌ای بسازد. همین زمین‌ها را برای ساخت کاخ اختصاصی خود در نظر گرفت. این اتفاق بدون تردید در حدود سال ۱۳۰۶ تا ۱۳۰۹ رخ داده چرا که دو خیابان کاخ و جاده جدید پهلوی، به خاطر این کاخ شکل گرفتند.
رضاشاه، لئون تادوسیان یکی از معماران نوگرای ایرانی ارمنی را مأمور کرد تا در کنار کاخ سالاریه ساختمانی را برای دیدارهای رسمی و دفتر کار او طراحی کند. شاه تأکید کرده بود که کاخی کاملاً ایرانی می‌خواهد. تادوسیان برای طراحی کاخ مرمر از ایده گنبد مسجد شیخ‌لطف‌الله اصفهان الهام گرفت. استاد حسین لرزاده مأمور شد تا بخش‌های مهم این ساختمان از جمله گنبد را اجرا کند. نکته قابل توجه در کاخ مرمر و معماری تادوسیان و لرزاده در این است که مصالح بنا را از سراسر کشور انتخاب و سنگ‌های مرمر آن را از معادن یزد تأمین کردند. تادوسیان برای تزئینات داخلی کاخ از محمدکاظم صنیع‌خاتم و حسین طاهرزاده بهزاد، دعوت کرد. از آنجایی که وسواس زیادی برای ساخت این کاخ بود، همزمان با حضور رضاشاه در کاخ کامل می‌شد. زیربنای این بنا حدود 2870 مترمربع در دو طبقه و سبک معماری‌اش، تلفیقی است از معماری سنتی ایران و معماری فرنگی. آخرین بخش کاخ سالن آیینه‌کاری بود که برای عروسی ولیعهد آماده شده بود. شاید برای همین تاریخ تکمیل آن به تاریخ ۱۳۱۶ ثبت شده است.
 از آنجا که کاخ مرمر در کنار زیبایی از ضریب امنیت بالایی برخوردار بود، به دستور رضاشاه جواهرات ملی ایران که در خزانه کاخ گلستان نگهداری می‌شد به زیرزمین این ساختمان منتقل شد و تا زمان ساخت خزانه بانک ملی در این مکان نگهداری می‌شد. بعد از ازدواج ولیعهد با فوزیه این کاخ به‌عنوان محل زندگی آنها انتخاب شد. در این کاخ سفره عقد پهلوی دوم و ثریا اسفندیاری را انداختند و در همین جا بود که نامزدی‌اش با فرح دیبا اعلام و مراسم عروسی برگزارشد. فرح در روزهای پایان بارداری نخستین فرزندش، از این کاخ به سوی بیمارستان مادران در خیابان مولوی رفت.
محمدرضا پهلوی تا دهه چهل، از کاخ مرمر به‌عنوان دفتر کار خود استفاده می‌کرد. ۲۱ فروردین ۱۳۴۴ در کاخ مرمر رضا شمس‌آبادی قصد ترور شاه را کرد و خود توسط نیروهای گارد کشته و این اتفاق باعث شد تا او تصمیم به ترک کاخ بگیرد.
این بنا در سال ۱۳۵۵ به‌عنوان موزه پهلوی تغییر کاربری داد. با پیروزی انقلاب، موزه تعطیل و کاخ مدتی برای استقرار کمیته انقلاب مورد استفاده قرار گرفت. در میانه دهه هفتاد با تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نظام و ریاست آیت‌الله اکبر هاشمی رفسنجانی، کاخ مرمر به‌عنوان دفتر رئیس مجمع انتخاب شد. اما بعد از مدتی بنیاد مستضعفان آن را از مجمع گرفت و تصمیم به تبدیل آن به موزه کرد. اتفاقی که حالا برای نخستین بار و بعد از 40 سال درهای کاخ مرمر را به سوی مردم باز کرده است.
 
کپی