اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • شنبه ۵ بهمن ۱۳۹۸
اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران
تهران در نگاه عبدالرحیم جعفری، بنیانگذار انتشارات امیرکبیر

گزارشی تکان‌دهنده از جنگ جهانی اول

گزارشی تکان‌دهنده از جنگ جهانی اول
احمد مسجدجامعی عضو شورای شهر تهران

امسال صدمین سال تولد مرحوم عبدالرحیم جعفری، بنیانگذار انتشارات امیرکبیر، بزرگ‌ترین و از تأثیرگذارترین نشرهای کشور است. از سوی دیگر هفتادمین سال تأسیس انتشارات امیرکبیر را شاهد هستیم. آنچه پیش روی شماست، سخنان من با عنوان «تهران از نگاه جعفری» است.

«پایتخت کشور شاهنشاهی شهرکی بود با کمتر از یکصدهزار نفر جمعیت و چندین برج و بارو و دروازه و دروازه بان و خندق و محافظ. بر گرد شهر که تمام باغ بود و گندمزار و صیفی کاری، خندقی بود به عمق چهار پنج متر و عرض شش تا ده متر بر چهار گوشه شهر. مناره‌هایی بود کاشیکاری شده و دوازده دروازه به نیت بهره‌گیری از تیمن دوازده امام و چهارده برج حفاظتی به نیت چهارده معصوم در باروی شهر... از هر کس و هر وسیله نقلیه‌ای که به شهر وارد می‌شد، خواه گاری و درشکه، خواه الاغ و قاطر، حق العبور می‌گرفتند و دروازه‌ها را در ساعت معینی از شب به روی آینده و رونده می‌بستند...» (ص4)در ادامه این توصیفات از مناطق شمال، جنوب، شرق و غرب تهران نام می‌رود و بازارها و دروازه‌های داخل شهر هم در کانون توجه جعفری قرار می‌گیرد. حتی به جزئیات شهرسازی و معماری تهران هم اشاره‌هایی شده است که اهمیت دارند. «در پشت بام گلی دکان‌های دور تا دور کاروانسراها، اتاق‌های کوچکی ساخته بودند که به مردم مستمند اجاره می‌دادند...» (ص5)
علاوه بر نگاه کالبدی به تهران آن زمان، وضعیت اقتصادی و اجتماعی مردم هم به رشته تحریر در می‌آید. این موضوع آن چنان برای جعفری اهمیت دارد که نگارش خاطراتش را این گونه شروع می‌کند: «دهه 1290... سال‌های وبایی، سال‌های قحطی، سال‌های مرگ. مردم برای زنده ماندن آدم می‌کشند، به سگ و گربه هم ابقا نمی‌‏کنند، شایعه، دم از آدمخواری هم می‌زند. جنگ عالمگیر است...» (ص1) این گزارشی از جنگ جهانی اول است.
نوشته‌های جعفری درباره تهران را می‌توان به شرح زیر دسته‌بندی کرد:
1ـ آداب آیینی
بخش قابل توجهی از خاطرات دوران کودکی جعفری به توصیف زندگی مردم اختصاص دارد که ابعاد گوناگونی را در برمی گیرد.
باورها و اعتقادات مردم باعث ظهور آیین‌ها و مراسم گوناگونی می‌شود که جعفری به برخی از مهم‌ترین آنها در خاطراتش اشاره دارد:
 اعیاد مذهبی؛ اعیادی چون نیمه شعبان و عید قربان جایی ویژه در باورهای مردم تهران داشت و برای آنها برنامه‌ها و مراسم ویژه‌ای تدارک می‌شد. آن گونه که جعفری می‌گوید در تهران نیز همچون دیگر شهرها و روستاها گوسفند، قربانی می‌شد و «گوشتش را به در و همسایه و البته قبل از همه خویشاوندان و در آخر به بعضی نیازمندان می‌دادند.» (ص103)
از دیگر آداب عید قربان این بود که «دو روز پیش از کشتن گوسفند پشتش را گُله به گُله حنا می‌بستند، صبح روز قربانی چشم‌هایش را سرمه می‌کشیدند و نقل و نبات و آب به او می‌دادند.» (همان)
اما مراسم و آداب عید قربان تنها در این مختصر نمی‌گنجید. «از تشریفات جالب عید قربان، «شتر قربانی» بود. شب عید، شتری را بزک می‌کردند، گل و زنگوله و آینه به سر و گوشش می‌بستند و منگوله به گردنش آویزان می‌کردند و قالیچه‌ای به پشتش می‌انداختند و صبح روز عید حرکتش می‌دادند. مباشرت و مسئولیت این شتر که باید قربانی می‌شد با مردی بود که می‌گفتند «شاه شتر قربانی» یا شاه یکروزه که یک تاج حلبی رنگ شده به سرش می‌گذاشتند و لباس‌های ترمه و شال و چکمه می‌پوشید و شمشیری به دست می‌گرفت و سوار شتر قربانی می‌شد و یک دسته موزیک و ساز و دهل و عده‌ای از فراش‌های دربار با همان لباس‌های جبه‌ای دراز جلوی او حرکت می‌کردند. مردم هم، زن و مرد و بچه، از جلو و عقب و چپ و راست به‌دنبال آنها وارد میدان توپخانه می‌شدند. علاوه بر میدان توپخانه و شمال ناصر خسرو و خیابان سپه و باب همایون، تمام پشت بام‌های اطراف میدان توپخانه نیز مملو از تماشاچی بود...» (همان) البته این شتر قربانی شاه بود.

کپی
نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.