اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • پنج شنبه ۳ بهمن ۱۳۹۸
اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

«اکنون ما» چه نسبتی با گفتمان اصلاح‌طلبی دارد

«اکنون ما» چه نسبتی با گفتمان اصلاح‌طلبی دارد
دکتر ابراهیم حاجیانی جامعه‌شناس و معاون مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری

اگر مطالبات مردم که همان مدعیان گفتمان اصلاح‌طلبی هستند را مبارزه با فساد، گسترش رفاه اجتماعی، تأمین اجتماعی، کاهش نابرابری، رشد آموزش‌های عمومی و تخصصی، تعمیق انتخاب‌های فردی، حفظ حقوق شهروندی، بهبود نسبی وضعیت اقتصادی و از این قبیل مطالبات بدانیم، حرکت عمومی کشور در این زمینه عموماً مثبت و سازنده بوده است. بنابراین شکاف میان شرایط عینی کنونی کشور با گفتمان اصلاحات چندان فاصله معنی‌داری ندارد، حتی اگر تصورات مردم خلاف آن باشد.

1. «اکنون» ما چه نسبتی با گفتمان اصلاح‌طلبی دارد؟ برای پاسخ دادن به این پرسش نخست باید تکلیف این «ما» را روشن کرد. منظور از ما «شهروندان ایرانی»، «رأی‌دهندگان به دولت اعتدال»، «علاقه‌مندان به گفتمان اصلاح‌طلبی» یا «فعالان اصلاح‌طلب» می‌تواند باشد. طبعاً در هرگونه نسبت‌سنجی باید دید درباره کدام گروه سخن می‌گوییم. بخصوص اگر این ما «مدیران و متولیان و تصمیم‌سازان دولت تدبیر و امید» در دولت یازدهم و دوازدهم باشد.
البته یک «ما»ی بزرگ دیگر هم مطرح است و آن شامل همه کسانی‌اند که دل در گروه اصلاح، توسعه و پیشرفت مام میهن دارند و دغدغه تحول، رفاه، آزادی، برابری، استقلال و آبادانی این مرز و بوم را در سر می‌پرورانند. به نظر می‌رسد در این تحلیل باید این دسته اخیر را مبنای بحث قرار داد چرا که این گروه، گروهی بزرگ، نافذ و تأثیرگذار در آینده کشور و نظام بشمار می‌آیند. در واقع میزان دوری و نزدیکی این جماعت اخیرالذکر با گفتمان اصلاح، نقش حیاتی در آینده کشور دارد. در وهله نخست این نسبت‌سنجی را حداقل می‌توان در سطح انتظارات و برداشت‌ها و امید (یا ناامیدی) آنها از گفتمان اصلاح مورد بررسی قرار داد. به عبارتی مسأله این است که علاقه‌مندان به آینده ایران در شرایط کنونی آیا هنوز امیدی به اصلاح امور دارند. در اوضاعی که ابهامات و عدم‌قطعیت‌ها موج می‌زند و با شرایط بغرنج روبه‌رو هستیم و تلاش‌های نیروهای تحول‌خواه با موانع ساختاری و صخره‌های زمخت برخورد کرده است، آیا کماکان باید به «گفتمان اصلاحات» امید بست. آیا می‌توان به کارآمدی و تأثیرگذاری این گفتمان برای بهبود و تحول امور دل بست.
2. در مقام توصیه (و نه در مقام توصیف) برای حفظ شور و شوق اجتماعی و سرزندگی عمومی باید تلاش شود تا آحاد شهروندان به امکان تداوم فرآیند اصلاحات خوشبین باشند و خوشبین بمانند چرا که در غیر این صورت انگیزه و زمینه لازم برای تحرک و پویایی اجتماعی از بین می‌رود و تحلیل می‌رود. اما از منظر توصیفی و در میدان بازی اجتماعی، کنشگران فاصله زیادی میان آنچه خواسته‌اند (انتظارات‌شان از گفتمان اصلاح و تحول‌خواهی) با آنچه در عمل رخ داده است، احساس می‌کنند.
3. تحول‌خواهان در آخرین نوبت در 2 سال پیش (انتخابات ریاست‌جمهوری 1396) و برای چندمین بار از طریق سازوکار انتخابات و صندوق‌های رأی تمایل شدید خود را برای اصلاح امور و تغییرات ساختاری مطرح کردند اما بسرعت و طی چند ماه پس از آن واقعه و در خلال اعتراضات زمستان همان سال، اوج نومیدی دستجمعی خود را از اثربخشی این گفتمان ابراز و اظهار کردند.
این اعتراضات و امواج انتقادی پس از آنکه در قالب اعتراضات کارگری، صنفی و اقشاری به منصه ظهور رسید، مبین ناامیدی عمومی از شرایط جاری کشور و فاصله با انتظارات آنان با واقعیات عینی بوده است. البته نفس این اعتراضات (که در مقابل انفعال و سرخوردگی قرار می‌گیرد) به یک معنی، گویای امید و انتظار مردم برای اصلاح امور هم می‌تواند تلقی شود.
4. خلاصه آنکه از منظر عموم تحول‌خواهان میان شرایط کنونی کشور، جامعه و نظام حکمرانی با «نظریه اصلاحات» شکاف عمیق وجود دارد. باید تأکید کرد منظور از «نظریه اصلاحات» به معنی وجود یک چارچوب متقن، جامع و روشن از اصلاحات نیست، بلکه امید و انتظار از اصلاح است که این خود بخشی از این «احساس شکاف» را به وجود آورده است.
به سخن دیگر، وجود ابهام در نظریه اصلاحات خود بخشی از منشأ این دلسردی تلقی می‌شود. احساس فاصله میان اکنون ما با گفتمان اصلاحات تا حدی به علت بالا بودن سطح انتظارات از گفتمان اصلاحات نیز می‌تواند باشد. بخشی از علل یا منشأ این «بیش برآوردی» یا «بیش انتظاری» از اصلاحات، تراکم و انباشت مشکلات طی چند دهه گذشته بوده است.
در دوره‌های مختلف زمانی انتظار یا تقاضای اصلاح به‌صورت شفاف و قاطع بیان شده اما بنابه دلایل یا موانع ساختاری این تقاضا پاسخ کافی و مقنع نگرفته است و به روی هم تجمیع شده است، در حالی که موانع و سنگلاخ‌ها کماکان بر سر راه تحول‌خواهی وجود داشته است. عدم تناسب انتظارات با امکانات و فرصت‌های واقعاً موجود، نسبت اکنون و گفتمان اصلاح را دچار فاصله و چالش جدی نموده است و نومید‌هایی را افزایش می‌دهد.
5. اما از سطح ذهنیت‌ها، برداشت‌ها و تصورات که بگذریم، باید این نسبت را در چارچوب شرایط عینی و جاری هم بنگریم. از این زاویه مسأله مورد نظر آن است که چه فاصله‌ای میان اوضاع و احوال کنونی کشور با مدعیات اصلا‌ح‌طلبی و اصلاح‌طلبانه وجود دارد. برای پاسخ دادن به این پرسش باید به دینامیسم‌های اجتماعی و روند تغییر شاخص‌ها نگاهی واقع‌بینانه داشته باشیم. از این زاویه روند حرکت متغیرها، شاخص‌ها، روندها و میزان‌ها، گویای بهبود و اصلاح در امور مختلف است.
اگر مطالبات مردم که همان مدعیان گفتمان اصلاح‌طلبی هستند را مبارزه با فساد، گسترش رفاه اجتماعی، تأمین اجتماعی، کاهش نابرابری، رشد آموزش‌های عمومی و تخصصی، تعمیق انتخاب‌های فردی، حفظ حقوق شهروندی، بهبود نسبی وضعیت اقتصادی و از این قبیل مطالبات بدانیم، حرکت عمومی کشور در این زمینه عموماً مثبت و سازنده بوده است. بنابراین شکاف میان شرایط عینی کنونی کشور با گفتمان اصلاحات چندان فاصله معنی‌داری ندارد، حتی اگر تصورات مردم خلاف آن باشد.

دکتر ابراهیم حاجیانی(جامعه شناس)

6. البته این به معنی کم ارزش دانستن ذهنیت‌ها و تصورات عمومی از شرایط عینی و اهمیت برساخت‌های ذهنی نیست. در اینجا روندهای عینی مدرنیزاسیون کشور و جامعه بخصوص در حوزه توسعه انسانی (آموزش، بهداشت و درآمد) مبین حرکت تدریجی کشور به سمت بهبود اوضاع است و این تغییرات مورد تأیید نهادهای مستقل پژوهشی و تحقیقاتی متعدد در داخل و خارج از کشور است.
به‌عنوان مثال توانمندی حرفه‌ای کشور برای مدیریت بیماری‌های واگیردار، ارائه آموزش‌های تخصصی پیشرفته و ساخت داروهای پیشرفته، صنایع نظامی و دفاعی، شرکت‌های دانش‌بنیان، حفاظت و تکریم حقوق شهروندی، شفاف‌سازی، کاهش میزان رانت‌ها و... به نحو غیرقابل انکاری رو به رشد بوده است و این همه، چیزی جز تحقق شعارها و ایده‌آل‌های اصلاح‌طلبانه نیست.
به‌عبارتی، باید گفت تمام شعارهای اصلاح‌طلبانه الزاماً سیاسی نیستند، بلکه شامل توسعه همه جانبه شاخص‌های توسعه اقتصادی اجتماعی هستند و حرکت کشور و نظام تدبیر و تصمیم‌گیری و نیز با وجود پس زدن ظاهری و رد کردن‌های موردی، دقیقاً به‌همین سمت و سوها است.
به‌عبارت دیگر، نباید گول برخی مقاومت‌های مقطعی مراجع رسمی را خورد. چون در عمل «دینامیسم‌های اجتماعی» به قدری قوی و محکم عمل می‌کنند که مانند چرخ بزرگ گردون مورد نظر آنتونی گیدنز هر مانعی را درمی‌نوردد. قدرت روندهای آشکار و پنهان اجتماعی، فرهنگی اقتصادی به حدی است که مقاومت‌های پراکنده محافل و نهادهای مخالف، یارای مقاومت در برابر آن را ندارند و بسرعت مجبور به‌همراهی و تمکین و تأیید این روندهای تحولی می‌شوند. قدرت مکانیسم‌های اجتماعی بر هر مانع و محدودیت سیاسی غلبه می‌کند و این پیشرفت‌ها مطابق با ذات و با اصول و قواعد و طبیعت جامعه‌شناختی خود به‌صورت تدریجی و آرام رخ می‌دهد.
7. بر این اساس، وضعیت اکنون جامعه ما (به‌لحاظ شاخص‌های بیرونی و عینی) با مدعیات اصلاح‌طلبانه و گفتمان تحول‌خواهی فاصله و نسبت نزدیکی دارند و بر هم منطبق هستند و جای نگرانی نیست.
مخلص کلام آنکه در این نسبت سنجی باید میان دو وجه «ذهنی» و «عینی» تفاوت قائل شد. در وجه ذهنی عموم نیروهای تحول‌خواه، میان اکنون جامعه ایران و اکنون نظام تصمیم‌گیری (و بخصوص روندهای رسمی و دولتی) با اصلاحات فاصله زیادی احساس می‌کنند. اما در وجه عینی (یا واقعی) عمده شاخص‌ها و درصدها و میزان‌ها به سمت تحقق منویات تحول‌خواهانه حرکت کرده و می‌کنند و اوضاع عمومی جامعه در جهت پیشرفت، بهبود و اصلاح حرکت می‌کند. این حرکت عمومی به سمت تحقق ایده‌های تحول‌خواهانه، الزاماً دست‌پخت یا دستاورد نیروهای رسمی حاضر در مراکز قدرت یا نیروهای سیاسی تحول‌طلب نیست بلکه محصول و مولود روندهای عمیق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه پویا و سرزنده ایران است که تجربیات دسته‌جمعی مهمی را در تاریخ معاصر خود طی کرده است.
8. روند تغییرات کنونی جامعه ایران و حرکت آن به سمت اصلاحات محصول تجربیات جمعی و آبدیدگی این جامعه در گردنه‌های تاریخی همچون انقلاب مشروطه، نهضت ملی کردن نفت، انقلاب اسلامی، تجربه موفق دفاع مقدس، تشکیل نظام سیاسی مردم‌سالار، تقویت حس مشارکت مدنی و احساس مسئولیت سیاسی، نقش‌آفرینی مردم در ایران در بزنگاه‌های سیاسی مانند چند انتخابات اخیر بوده است. همه این روندها باعث شده است که جامعه ایران عمیقاً و واقعاً به سمت اصلاح گام بردارد و فاصله میان اکنون و ایده‌آل‌های خود را بتدریج و با تأنی و حوصله کاهش دهد.
مهم آن است که باور کنیم موانع و محدودیت‌های موجود قدرت مهار یا تضعیف این روندهای تحول‌خواهی را در میان مدت و درازمدت نخواهند داشت.

کپی
نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.

پیشنهاد سردبیر
پربازدیدها