اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • یکشنبه ۲۴ آذر ۱۳۹۸
اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران
1398/9/12 ، 21:29
کد خبر:520669
اجتماعی

دیپلماسی آب فراتر از هر دیپلماسی

دیپلماسی آب فراتر از هر دیپلماسی

ایران در چهار سوی خود حوضه‌های آبریز مشترک و رودخانه‌های مرزی مهمی مانند اروند رود، هیرمند، هریرود، اترک و ارس با همسایه‌های خود عراق، افغانستان، ترکمنستان وجمهوری آذربایجان دارد. از مجموع حدود 100میلیارد متر‌مکعب آب موجود در ایران شش میلیارد متر‌مکعب آب وارد و حدود همین میزان از کشور خارج می‌شود.

 از طرفی حدود نیمی از مساحت خشکی‌های کره زمین در حوضه‌های آبریز مشترکی قرار دارد که در مرزهای دو یا چند کشور واقع شده‌اند، بنابراین بهره‌برداری از آب‌های واقع در چنین حوضه‌هایی بخصوص در بخش‌های خشک و نیمه‌خشک غالباً اختلاف‌برانگیز است. بر اساس اصل حاکمیت دولت‌ها بر قلمرو سرزمینی، که خود یکی از اصول دیرینه و مسلم در روابط بین‌الملل است بهره‌‌برداری از آب‌های واقع در قلمرو سرزمینی نیز تحت حاکمیت دولت مربوطه است. اما از حدود این حاکمیت که از گذشته مطلق بوده و دولت‌ها در بهره‌برداری از این منابع هیچ‌گونه محدودیت کمی وکیفی را نمی‌پذیرفتند بتدریج کاسته شده است. سازمان ملل متحد که از اوایل دهه 1970 تلاش خود را برای تبیین نظام حقوقی کار‌آمد آغاز کرده در سال 1997 موفق به تصویب کنوانسیون بین‌المللی استفاده غیر‌کشتیرانی از رودخانه‌ها شده است. در این کنوانسیون حوضه آبریز به‌عنوان یک سیستم یکپارچه در نظر گرفته شده و دیگر کشورها نمی‌توانند با تکیه بر وجود رودخانه‌ای در قلمرو سرزمینی خود هرگونه دخل و تصرفی را که مایل باشند در آن کنند.
دامنه اثر آب از نیازهای فردی روزانه تا پیچیده‌ترین فعالیت‌های انسانی در تمام زمینه‌ها را شامل می‌شود. سیال بودن آب‌های سطحی به آن امکان جابه‌جایی را داده و مرز نمی‌شناسد. این ویژگی به همراه مرزهای ملی در چشم‌انداز جغرافیای سیاسی جهان موجب شده اختلاف، همکاری و مذاکره بر سر منابع آب، همچنین مدیریت آن، مسائل زیست‌محیطی و نقش آب در توسعه اقتصادی، بخش بسیار مهمی در تعاملات کشورها با یکدیگر و سیاست خارجی آنها تلقی شود که ما آن را با عنوان «دیپلماسی آب» می‌شناسیم. دیپلماسی آب به معنی گفت‌و‌گو برای تفاهم یا خشونت و مدیریت بر سر آب‌های بین‌المللی بسیار حائز اهمیت است.
برخی از صاحبنظران قرن 21 را قرن آب نامیده‌اند. به‌نظر آنها منازعات جهانی برای استفاده از آب در این قرن شدت خواهد گرفت.
ایران از نظر سرانه آب تجدیدپذیر در منطقه خاورمیانه بعد از ترکیه و لبنان در مقام سوم ایستاده است که در مرز بحران آبی قرار می‌گیرد و به‌نظر می‌رسد با مدیریت و کنترل شرایط نه‌تنها بتوانیم وضعیت خود را بهبود بخشیده بلکه بتوانیم اثرگذاری خوبی در تعاملات منطقه‌ای داشته باشیم.
تجربه تاریخی نشان می‌دهد درگیری‌های بین‌المللی آب حتی در میان کشورهای متخاصم قابل حل‌وفصل است. طرح گاپ و سد ایلیسو یکی از چند سد بزرگ این طرح بسرعت در کشور همجوار در حال ساخت است که در مدیریت منابع آبی اروندرود در مرز جنوب غربی ایران از طریق رودخانه‌های دجله و فرات بشدت اثرگذار بوده و می‌تواند عامل بزرگی بر محیط زیست ایران از طریق ایجاد کانون‌های ریزگرد جدید در کشور عراق باشد. باید توجه داشت که عراق و افغانستان هم‌اکنون درگیر مسائل داخلی هستند ولی به محض فارغ شدن قطعاً آب‌های مشترک جزو اولین مسائلی خواهد بود که به آن خواهند پرداخت. بنابراین لازم است هر چه سریع‌تر شرایط دیپلماسی و گفت‌وگو در این زمینه‌ها در منطقه فراهم شود و ایران صحنه‌گردان این دیپلماسی منطقه‌ای باشد.
در تئوری‌های کلاسیک دیپلماسی آبی همواره فقط با تعاریفی از چگونگی گفت‌و‌گو برای حل و فصل مناقشات در منابع آبی مشترک برمی خوریم شاید چون در هیچ زمانی هیچ کشوری با شرایطی که ما هم‌اکنون درگیر آن هستیم روبه‌رو نبوده است و اگر قرار است وضعیت ارتباطات بین‌المللی ما بر همین مدار و تفکر بچرخد باید سرفصل جدیدی در مباحث دیپلماسی آبی برای آن باز کرد. سامانه‌های بهره‌ برداری وکنترل پایداری، اتوماسیون بسیاری از تأسیسات مانند سدهای مخزنی و نیروگاه‌های برقابی، ایستگاه‌های پمپاژ کشور که برای مصارف آب و انرژی در زمان‌های اوج مصرف کشور ساخته و استفاده می‌شوند توسط تجهیزاتی است که در کشورهایی ساخته می شوند که با توجه به اعمال تحریم‌ها امکان سفارش ساخت یا تهیه و نصب از آنها امکان پذیر نبوده و دستگاه دیپلماسی کشور باید با قدرت هر چه تمام‌تر وارد صحنه شده و امکانات تأمین این قطعات را همانند دارو برای کشور فراهم سازد چرا که امکان بهره‌برداری از منابع آبی و حفظ پایداری تأسیسات از اهم واجبات بوده و تأمین منابع آب شرب و بهداشت و سلامتی و حفظ جان انسان‌ها به حفاظت و بهره‌برداری صحیح این سازه‌ها و تأسیسات وابسته است. از سوی دیگر باید سمت و سوی صنایع کشور به گونه‌ای هدایت شود که در یک بازه زمانی کوتاه بتوان نیازهایی چنین راهبردی را در داخل کشور مرتفع کرد و از شر وابستگی به دیگر کشورها در این زمینه خلاصی یافت که باز شدن باب گفت‌و‌گوی صنعت آب کشور(بخوانید دیپلماسی داخلی آب) با نهادهای هدایت‌کننده سرمایه‌های دولتی و خصوصی مانند سازمان برنامه و بودجه و وزارت اقتصاد و اتاق بازرگانی و صنعت از اهم رویکردهایی است که اتخاذ آن جزو تصمیمات راهبردی مانند تولید گندم و دارو در کشور است.
نویسنده حمیدرضا خدابخشی
کپی
نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.