اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • جمعه ۲ اسفند ۱۳۹۸
رئیس جمهوری درجمع سران کشورهای جنبش عدم تعهد سخنرانی می‌کند

اجلاس باکو فرصتی علیه یکجانبه گرایی

اجلاس باکو فرصتی علیه یکجانبه گرایی

گروه سیاسی/ 58 سال از عمر سازمان غیرمتعهدها گذشته اما هنوز وضعیت این جنبش نمی‌تواند پاسخگوی امیدهایی باشد که اعضا به آن دل بسته‌اند. جنبشی که نخستین نشست خود را در سال ۱۹۶۱ (۱۳۴۰) برگزار کرد و در گرماگرم جنگ سرد میان دو اردوگاه شرق و غرب، شوروی و امریکا را به میانه‌روی فراخواند و از لزوم همزیستی مسالمت‌آمیز سخن گفت. این جنبش به همت جواهر لعل نهرو (هند)، احمد سوکارنو (اندونزی) جمال عبدالناصر (مصر) و مارشال تیتو (یوگسلاوی) پایه‌ریزی شد.

ایران که تا پیش از انقلاب به دلیل پیوستن حکومت پهلوی به پیمان دفاعی «سنتو» که اعضای آن شامل ایران، پاکستان، ترکیه، عراق، بریتانیا و ایالات متحده بودند، امکان شرکت در نخستین اجلاس سران کشورهای غیرمتعهد (بلگراد ۱۹۶۱) را نیافته بود در مهرماه ۱۳۵۸ در‌هاوانا به عضویت این جنبش درآمد. قابل انتظار بود که مقام‌های ایران بکوشند از همان ابتدا این عضویت را برای تقویت مواضع خود در مناقشات متعددی که بعدها در مواجهه با کشورهای منظومه غرب با آن مواجه شدند، به خدمت گیرند.
درست یک سال پس از پیوستن ایران به غیرمتعهدها بود که عراق جنگ هشت ساله خود را با ایران آغاز کرد و اعضای این جنبش که تا پیش از آن دستور کار خود را  فراتر از مخالفت با نفوذ کمونیسم تعریف نکرده بودند، موضوع جنگ ایران  و عراق را به محور اصلی مذاکرات خود تبدیل کردند. تشکیل یک کمیته حسن نیت مرکب از نمایندگان دولت‌های کوبا، یوگسلاوی، الجزایر، زامبیا، هند، پاکستان و سازمان آزادیبخش فلسطین با هدف خاتمه جنگ دو کشور از نخستین اقدامات غیرمتعهدها بود. این در حالی بود که صدام، رئیس جمهوری وقت عراق چندان تمایلی به مداخله غیرمتعهدها در جنگ نداشت و با بی‌اعتنایی به تصمیم‌های این گروه، نخستین فعالیت‌های کمیته حسن نیت را به بن بست کشاند. متقابلاً ایران هم با میزبانی عراق برای اجلاس سال 1361 که قرار بود درست در بحبوحه جنگ میان دو کشور برگزار شود، مخالفت کرد تا در نهایت اجلاس هفتم در هند برگزار شود اما در خلال همین نشست بود که از 56 عضو، 53 کشور به نفع عراق موضع گرفتند و ایران در کنار لیبی، سوریه و کره شمالی تنها ماند. شاید مهم‌ترین دستاورد سیاسی ایران که در محکوم کردن عراق به عنوان متجاوز جنگی ناکام مانده بود، برهم زدن اجماع دوباره درباره میزبانی بغداد بود تا مقام‌های ایرانی دست خالی از دهلی بازنگردند. وزرای خارجه غیرمتعهدها در آخرین موضع‌گیری خود در قبال جنگ ایران و عراق در اجلاس نیکوزیا (1988) ضمن پذیرش کامل قطعنامه 598 شورای امنیت سازمان ملل متحد و استقبال از مذاکرات مستقیم ایران و عراق، ابراز امیدواری کردند مذاکرات دو کشور همراه با پیشرفت باشد. در حقیقت جنگ عراق این جنبش را در وضعیت دشواری قرار داده بود و نداشتن انسجام سیاسی و ساختاری، موضعگیری‌های چندجانبه و گرایش‌های متفاوت و فاصله گرفتن جنبش از آرمان‌های رهبران اولیه، کشورهای جنبش را از موضعگیری شفاف در قبال جنگ ایران و عراق بازداشت.
حمایت از موضع ایران در پرونده هسته‌ای
با پایان جنگ ایران و عراق که وقوع آن غیرمتعهدها را به تحرک واداشته بود و کمی بعد فروپاشی شوروی که معنای وجودی این سازمان را از میان برده بود، غیرمتعهدها وارد دورانی از انزوا شدند اما باز هم موضوعی مرتبط به ایران بود که اعضای این جنبش را دوباره فعال کرد. حمایت از مواضع ایران که بر وجه مسالمت‌آمیز برنامه‌های هسته‌ای‌اش در خلال مذاکرات با بازیگران بزرگ جهانی تأکید داشت، در دوره‌های مختلف برگزاری اجلاس غیرمتعهدها تکرار شد. حمایتی که هرچند تأثیر بسزایی در ممانعت از اختلاف نظرها بر سر فعالیت‌های هسته‌ای ایران نداشت با این حال ایران در خلال نشست‌های متعدد شورای حکام آژانس انرژی اتمی کوشید با بهره‌گیری از این حمایت، سدی در برابر فشارها و انتقادها ایجاد کند و مانع از تندتر شدن لحن گزارش‌ها و قطعنامه‌های آژانس شود. برجسته‌ترین موضعگیری حمایت جویانه غیرمتعهدها از مواضع هسته‌ای ایران در پایان چهاردهمین نشست سران در‌هاوانا صورت گرفت که اعضا در بیانیه‌ای ضمن حمایت از فعالیت‌های صلح‌آمیز هسته‌ای ایران، خواستار پیوستن اسرائیل به معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (ان‌پی‌تی) شدند.   ایران در سال 1391 میزبان این جنبش در تهران بود و به مدت سه سال ریاست آن را بر عهده داشت.
در این اجلاس هم حق استفاده صلح‌آمیز ایران از انرژی هسته‌ای محترم شمرده شد چنان که در بیانیه پایانی آمده است: «تمامی کشورها باید بتوانند از حق مسلم و انکارناپذیر خود برای توسعه، تحقیر، تولید و استفاده از انرژی هسته‌ای برای مقاصد صلح‌جویانه، بدون تبعیض و منطبق با تعهدات حقوقی مربوطه بهره‌مند شوند. بنابراین، هیچ چیزی نباید به نحوی تفسیر شود که حق کشورها برای توسعه انرژی اتمی برای مقاصد صلح آمیز را منع کرده یا محدود نماید. تصمیمات و انتخاب کشورها، از جمله جمهوری اسلامی ایران در زمینه استفاده صلح‌آمیز از فناوری هسته‌ای و سیاست‌هایشان در زمینه چرخه سوخت باید محترم شمرده شود.»
موانع و دشواری‌ها
هم اکنون ۱۱۸ کشور جهان که تقریباً بیش از دو سوم اعضای سازمان ملل متحد را تشکیل می‌دهند، عضو جنبش عدم تعهد هستند و جنبش گرچه دومین مجمع جهانی پس از سازمان ملل به شمار می‌آید ولی اساسنامه‌ای ندارد و به واسطه عدم بهره‌مندی از دبیرخانه ثابت و فعال از انسجام سیاسی درخور جایگاه خود بهره‌مند نبوده است. از این رو غیرمتعهدها که یک جنبش نامیده می‌شوند و نه سازمان، نتوانسته‌اند از ظرفیت‌های بالقوه خود برای تأثیرگذاری در محیط بین‌المللی بهره لازم را ببرند، هر چند در اجلاس‌های عمومی می‌توانند با کثرت اعضای خود در صورت یکدلی و هماهنگی اکثریت آرا را به نفع و اراده خود سازمان دهند. بی تردید غیرمتعهدها که کشورهایی با ایدئولوژی‌ها و اهداف مختلف را شامل می‌شوند برای ایجاد ساختاری اداری و منطقی جهت اجرای سیاست‌های مورد توافق کشورهای عضو، توان چندانی نداشته‌اند. خاصه آنکه شماری از این کشورها تحت تأثیر کمک‌های بلاعوض یا وعده‌هایی که به آنها داده می‌شود، به اروپا و امریکا گرایش دارند و از آنها در سازمان‌های بین‌المللی و در رأی گیری‌ها بهره‌برداری می‌شود.
به این ترتیب حسن روحانی در حالی راهی باکو، میزبان جدیدترین نشست غیرمتعهدها می‌شود که این امکان وجود دارد ارائه ابتکار عملی از سوی جمهوری اسلامی با هدف شکل دادن به ساختاری که متضمن نوعی نظم تشکیلاتی در این حرکت عظیم باشد، بتواند به فراهم شدن مقدمات همکاری و مشارکت و تصمیم‌سازی اعضا بینجامد.  بویژه آنکه بحران‌های جاری در عرصه بین‌الملل و منطقه از جمله  یکجانبه گرایی امریکا، تحمیل تحریم‌های سنگین به ایران و حمله نظامی آنکارا به شمال سوریه، اختلافات عمیق میان ایران و عربستان به بروز واگرایی در میان شماری از کشورهای بزرگ این جنبش انجامیده و گردهمایی سران در باکو می‌تواند علاوه بر زنده نگه داشتن اهداف اولیه غیرمتعهدها در پیگیری فرآیند صلح در بحران‌های دیرپای منطقه‌ای، به ملاقات‌ها و گفت وگوهایی منتهی شود که به رفع کدورت و تقویت همگرایی کمک شایانی کند.هدف اولیه این جنبش مقابله با اعمال فشارهای دو بلوک قدرت در دوران جنگ سرد به کشورهای مستقل بود. در حقیقت جنبش عدم تعهد حرکتی علیه نظم دوقطبی و در جهت توسعه چندجانبه‌گرایی بود تا مانع از قربانی شدن منافع کشورهای مستقل ذیل سیاست‌های اتحاد جماهیر شوروی و امریکا شوند. حالا اما این اعمال فشارها و تهدید چندجانبه‌گرایی یک نماینده مشخص دارد؛ امریکا.

برش
دعوت ظریف از غیرمتعهدها برای همگرایی در مقابل امریکا

باکو پایتخت جمهوری آذربایجان جمعه و شنبه سوم و چهارم آبان‌ماه میزبان هجدهمین نشست سران عدم تعهد است و حسن روحانی رئیس‌ جمهوری در این نشست حضور خواهد یافت. وزرای امور خارجه نیز روزهای چهارشنبه و پنجشنبه اول و دوم آبان ماه (۲۳ و ۲۴ اکتبر) در باکو گردهم جمع می‌شوند تا درباره سند نهایی اجلاس به رایزنی بپردازند. به گزارش ایرنا، محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران که روز سه‌شنبه برای شرکت در این نشست راهی باکو شد، طی سخنانی در نشست آماده‌سازی وزیران امور خارجه کشورهای عضو جنبش عدم تعهد خواستار یکپارچگی کشورهای عضو جنبش و کشورهای خلیج فارس برای مقابله با یکجانبه گرایی شد و رهبران این کشورها را به شرکت در صلح هرمز دعوت کرد. ظریف با بیان اینکه اقدام غیرمسئولانه ایالات متحده در خروج خود از برجام به رغم پایبندی کامل ایران به تعهدات خود در این زمینه یکی دیگر از مهم‌ترین عناصر آشوب ساز در منطقه و ماورای آن بوده است، گفت: «جنگ اقتصادی امریکا در واقع تروریسم اقتصادی آن با هدف قرار دادن مردم عادی ایران و کوششی ساده‌لوحانه برای گرسنگی دادن آنان تا مرحله تسلیم شدن تنها یک جنایت عامدانه و به صورت آشکار اعلام شده علیه بشریت نیست بلکه تهدیدی جدی و فوری برای صلح و امنیت بین المللی است.»  رئیس دستگاه دیپلماسی افزود:« در حقیقت، اعتیاد ایالات متحده به اعمال تحریم‌ها یا به عبارت دقیق تر تروریسم اقتصادی علیه مردم بسیاری از کشورهای عضو جنبش عدم تعهد مانند کوبا، ونزوئلا، سوریه، ایران و حتی قدرت‌های بزرگی مانند چین و روسیه، در حال تضعیف اساس روابط اقتصادی بین المللی و به مخاطره افکندن صدها میلیون نفر از مردم و همچنین تجارت جهانی است. ظریف تصریح کرد: «اتخاذ موضع یکپارچه جامعه بین المللی برای وادار ساختن ایالات متحده به بازگشت از این مسیر خطرناک خود به منظور اجتناب از بروز یک فاجعه جهانی، یک ضرورت فوری است.»
رئیس دستگاه دیپلماسی همچنین به ابتکار عمل منطقه‌ای جمهوری اسلامی اشاره کرد و گفت: «طرح صلح هرمز که جناب آقای دکتر روحانی رئیس جمهور محترم آن را در نشست ماه سپتامبر گذشته مجمع عمومی سازمان ملل متحد ارائه فرمودند یکی از این گونه تلاش‌ها است. هدف آن ترویج گفت‌وگو، احترام متقابل و برابری، احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی کشورها و مصونیت مرزهای بین‌المللی، حل و فصل مسالمت‌آمیز کلیه اختلافات، رد تهدید به استفاده از زور یا کاربرد زور، عدم تجاوز و عدم مداخله در امور داخلی یا خارجی یکدیگر و در نهایت تضمین امنیت انرژی و جریان آزاد منابع می‌باشد.» ظریف در پایان بار دیگر گفت: «دوباره از همسایگان و همه شرکای خود در جنبش عدم تعهد دعوت می‌کنیم تا برای تقویت و اجرای ابتکار امید با ما همکاری کنند.»  وزیر خارجه ایران در حاشیه این نشست از فرصت حضور در باکو برای رایزنی با همتایان خارجی خود استفاده کرد. در همین چارچوب ظریف و محمدعلی الحکیم وزرای خارجه ایران و عراق با یکدیگر دیدار و درخصوص آخرین تحولات روابط دو جانبه، مسائل منطقه بویژه اوضاع شمال سوریه، لبنان، یمن، تحولات خلیج فارس و پویش صلح امید و سایر موضوعات مورد علاقه گفت‌وگو و تبادل نظر کردند. دیدار با المار محمد یاروف، وزیر خارجه جمهوری آذربایجان، حمدالله محب مشاور امنیت ملی افغانستان و ایویتسا داچیچ  وزیر امور خارجه صربستان از دیگر برنامه‌های وزیر خارجه ایران در باکو بود.

کپی
نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.