یادداشت اختصاصی غلامرضا ظریفیان به مناسبت سالروز شهادت علی‌بن موسی‌الرضا(ع)؛ عالِم آل محمد(ص)

مُلک عاشق‌ها هزاران سال سلطانی نداشت

اندیشه /
شناسه خبر: 509682

امام رضا(ع) توانست دانش شیعه را به ایران آورد و یکی از عوامل اصلی و تعیین‌کننده شیعه شدن ایرانی‌ها، حضور امام رضا(ع) در ایران بود. امام رضا(ع) با آمدنش به ایران، شبکه‌های علمی و ارتباطاتی را فراهم کرد. به اعتبار حضور ایشان در ایران، بسیاری از فرزندان ائمه و اندیشمندان آن زمان به ایران مهاجرت کردند و خود این امر، ظرفیت‌های علمی بسیاری را در ایران ایجاد کرد.

1. بعد از شهادت امام حسین(ع)، امام سجاد(ع) استراتژی جدیدی را بکار گرفت و کوشید آسیب‌شناسی از وضعیت مسلمانان انجام دهد که چرا و به چه دلیل واقعه عاشورا رقم خورد؟ ایشان در نهایت به این جمع‌بندی رسید که اساسا باید دوباره قرآن، سیره پیامبر(ص) و ائمه را  بازخوانی کنند. از این رو، با هدف اصلاح جامعه در عرصه فرهنگ و دانش، مدرسه‌ای را ایجاد کردند.

این استراتژی و راهبرد توسط امام باقر(ع) توسعه و با تلاش‌های امام صادق(ع) گسترش عظیمی یافت. با برآمدن عباسیان که بسیار قوی‌تر از بنی‌امیه بودند و با ورود اندیشه‌های جوامع دیگر اعم از ایران، روم و یونان، امامان شیعه با پرسش‌های جدیدی مواجه شدند؛ چراکه نیازهای جدیدی ایجاد شده بود و دامنه پاسخگویی به پرسش‌ها افزایش پیدا کرده بود.

 امام صادق(ع) مدرسه‌ای که امام سجاد(ع) بنیان نهاد را به دانشگاه تبدیل کرد و امام کاظم(ع) این دانش را به سراسر جهان اسلام آن روز انتقال و گسترش داد و شبکه عظیمی را ایجاد کرد. حاصل آن، این شد که علی‌رغم اینکه عباسیان چندین برابر امویان قدرت داشتند اما با این حال، تلاش می‌کردند که حکومتشان را «دانش بنیان» کنند. به همین خاطر نیاز پیدا کردند که امام رضا(ع) که در این دوران یک مرکز بزرگ علمی در مدینه داشت را به مرو بیاورند و اینجا بود که بنیان تشیع علمی در ایران به واسطه حضور امام رضا(ع) رقم خورد.

2. وقتی امام رضا(ع) از مدینه به سمت ایران می‌آید، فعالیت علمی‌شان را متوقف به رسیدن به خراسان نمی‌کنند؛ بلکه در مسیری که طی می‌کنند، بویژه در نیشابور، پروژه خود را که بازخوانی و توسعه اندیشه دینی است، پیش می‌گیرند و قبل از مرو در نیشابور جمله بلند توحیدی را از پدرانشان نقل می‌کنند: «لا إلهَ إلَّا اللّهُ حِصنی، فَمَن دَخَلَ حِصنی أمِنَ مِن عَذابی. بِشُروطِها، و أنَا مِن شُروطِها».

وقتی بنی‌امیه، امام حسین(ع) را در گوشه‌ای از کربلا به شهادت رساندند، فکر می‌کردند که این دانش، اندیشه و مسیر به پایان می‌رسد اما با تدبیری که امام سجاد(ع) اندیشید، مأمون با وجود گستردگی دامنه حکومتش که یک سر آن به اسپانیا و سر دیگر آن به هند و چین می‌رسید، ناگزیر بود تا برای تقویت مشروعیت حکومتش، امام رضا(ع) را به مرو و در نزد خود بیاورد.

استراتژی امام سجاد(ع) با اتکاء بر معنویت و الهامی که از خون امام حسین(ع) گرفته بود و در عین حال تولید دانشی که از این زمان صورت می‌گیرد (دانش اهل بیت در اقصی نقاط جهان اسلام؛ از آفریقا گرفته تا اروپا و ایران گسترش می‌یابد)، مأمون را مجبور می‌کند تا امام رضا(ع) را که در این دوره قدرت ظاهری نداشتند و تنها عالمی دینی بودند و به بسط دانش دینی می‌پرداختند، به نزد خود آورد تا از این توان و موقعیت ویژه علمی و معنوی امام رضا(ع) برای تثبیت و تقویت مشروعیت خود بهره گیرد. به همین دلیل است که مأمون به امام رضا(ع) اصرار می‌کند که پست ولیعهدی را بپذیرد در حالی که او اغراضی را در این درخواست دنبال می‌کرد.

3. امام رضا(ع) بسیار هوشمندانه و با برنامه علیرغم اینکه می‌دانستند به دلیل مصالح جهان اسلام باید این موقعیت را بپذیرند، ولایت عهدی را مشروط می‌کنند به اینکه هیچ حکمی را امضا نکنند، هیچ موقعیت مالی نداشته باشند و در کاخ زندگی نکنند، و در نهایت نشان می‌دهند که آمدنشان به خراسان و پذیرفتن ولایت‌عهدی جبر است و خواست ایشان نیست و با این شیوه نشان می‌دهند که عمیق‌تر و با برنامه‌تر از مأمون هستند و نمی‌گذارند مأمون از این موقعیت امام(ع) فرصتی درست کند.

امام رضا(ع) همچنین سعی کردند تا از این تهدید (اجبار مأمون به آمدن امام(ع) به مرو و پذیرش ولیعهدی) یک فرصت بسازند. منظور از فرصت‌سازی امام(ع) این است که خراسان را به یک مرکز بزرگ تبیین، تفسیر و توزیع دانش اسلامی به خصوص دانش اهل بیت تبدیل کنند. البته مأمون از این فرصت‌سازی امام رضا(ع) رضایت داشت چون طی آن می‌توانست نشان دهد ولیعهدش از چه موقعیت علمی برخوردار است. از این رو، زمینه‌هایی را برای گفت‌وگو و مناظره امام رضا(ع) با بزرگان ادیان مختلف فراهم کرد و امام رضا(ع) از این موقعیت به عنوان یک فرصت طلایی استفاده کردند و کوشیدند تا حداکثر استفاده را از آن ببرند.

4. در این فضا بود که امام رضا(ع) توانستند دانش شیعه را به ایران آورند و یکی از عوامل اصلی و تعیین‌کننده شیعه شدن ایرانی‌ها، حضور امام رضا(ع) در ایران بود. امام رضا(ع) با آمدنش به ایران، شبکه‌های علمی و ارتباطاتی را فراهم کرد. به اعتبار حضور ایشان در ایران، بسیاری از فرزندان ائمه و اندیشمندان آن زمان به ایران مهاجرت کردند و خود این امر، ظرفیت‌های علمی بسیاری را در ایران ایجاد کرد.

اما در کنار فراهم کردن بسترهایی برای شیعه شدن مردم ایران، ایشان در گفت‌وگوهایی که با بزرگان مسیحیت، یهودیت، زرتشتیت و ادیان غیر الهی داشتند؛ اولا گفت‌وگوها را به گفت‌وگوی واقعی و حقیقی تبدیل کردند و هدف ایشان از این گفت‌وگوها شکست ادیان دیگر نبود، بلکه ایشان سعی می‌کردند حقیقت را آنگونه که هست، ارائه کنند و ارائه مستدل حقیقت موجب می‌شد تا ادیان دیگر با منطق برهانی مسلمانان به خصوص شیعیان آشنا شوند و این کار ایشان نقش بسزایی در تقریب مذاهب و ادیان داشت.

دوم اینکه، امام رضا(ع) به دلیل تسلطی که بر منابع ادیان مختلف داشت، بخشی از علوم ادیان دیگر را در مواجهه و گفت‌وگو با آنها عرضه می‌کرد. از این رو، بزرگان ادیان دیگر با شخصیتی رو به رو شدند که بر علوم ادیان مختلف مسلط بود و این امر موقعیت ویژه‌ای را برای امام(ع) در میان ادیان مختلف ایجاد می‌کرد.

نکته سوم این بود که امام (ع) باب گفت‌وگو را در میان ادیان گسترش داد.

5. امام رضا(ع) در دعوتی که از ادیان دیگر برای گفت‌وگو داشت، بحث «حکمت» و «منطق» را به شدت گسترش داد. همچنین امام(ع) در این گفت‌وگوها حداکثر ارتباط اخلاقی را با بزرگان ادیان برقرار می‌کردند. هر وقت اینها به مجلس وارد شدند به استقبال و هر وقت خارج می‌شدند به بدرقه آنان می‌رفتند، هیچگاه کلام آنان را قطع نمی‌کردند و هرگز اندیشه‌های دیگر را به سخره نمی‌گرفتند، حداکثر احترام و کرامت را رعایت می‌کردند و این امر به شدت بر فضای جلسات تأثیر می‌گذاشت.

امام رضا(ع) در این جلسات مبانی کلامی، حدیثی، بین‌الادیانی را گسترش دادند و نشان دادند که نوع تفکر امام(ع) از موضع قدرت نیست بلکه از موضع «حق» و «حقیقت» است و خود این امر آنچه مأمون دنبال می‌کرد را به چالش کشید و دریافت که موقعیت علمی، سرمایه اجتماعی و اخلاقی امام(ع) در جریان این گفت‌وگوها روز به روز در حال گسترش است و بعد از مدتی، مأمون از انجام این مناظره‌ها جلوگیری کرد.

6. آمدن امام رضا(ع) به ایران آثار بسیار بزرگی برای ایران و ایرانیان داشت؛

نخست آنکه، تشیع عاطفی را در ایران به یک تشیع علمی و اعتقادی درست تبدیل کردند.

دوم، شبکه دانشمندان شیعه را به شدت در ایران گسترش دادند.

و سوم، موقعیت معنوی که امام رضا(ع) در این عرصه کسب کردند، موجب شد به نوعی آن غرضی که عباسیان و بویژه مأمون داشتند را کاهش دهد.

موقعیت علمی که امام رضا(ع) در خراسان ایجاد کرد باعث شد حتی در قرن بعد (قرن چهارم) با اینکه امپراطوری ایرانیان در اختیار غیر اهل بیت بود، بخش زیادی از جهان اسلام در اختیار اندیشه اهل بیت قرار ‌گیرد. اقداماتی که امام رضا(ع) انجام داد، هم «نقش تمدنی» و هم «نقش علمی» داشت. همچنین مرزبندی درستی بین «امام درست» و «امام باطل» مشخص کرد؛ امام باطل که عباسیان هستند، خود را در پناه زرق و برق تمدنی و در پناه، دانش، ثروت و قدرت مخفی کرده بودند. اما امام رضا(ع) با تمهیدی که اندیشید آن زرق و برق ظاهری را به چالش کشید و نشان داد که امام واقعی در جهان اسلام چه کسی است.

امام رضا(ع) به دلیل نیازهای آن زمان، عرصه‌های جدیدی از دانش را ایجاد کرد. ما، تا قبل از امام رضا(ع)، بحث‌های فلسفی به معنای واقعی نداشتیم، تا به امروز این میراث هدیه بزرگی برای جهان اسلام است.

7. اما پرسش اصلی اینجا است که چقدر آن شیوه گفت‌وگویی و به تعبیری «منطق علمی و عملی» ایشان می‌تواند برای انسان امروز و مسائل جامعه امروز ما راهگشا باشد؟

اساسا «حقیقت» در گفت‌وگوی عالمانه و اخلاقی تولید می‌شود. امروز ما اگر بخواهیم، اندیشه و دیدگاه‌های خود را به جامعه اسلامی و جهان امروز ارائه کنیم، راهی جز گفت‌وگوهای سازنده، عالمانه و اخلاقی نداریم. متد، روش، نوع ورود و نوع سازماندهی‌هایی که امام رضا(ع) در گفت‌وگوهای خود داشتند، امروز قطعا می‌تواند یکی از ظرفیت‌های خوب برای ما باشد تا طی آن بتوانیم «حکمت»، «موعظه حسنه» و «جدال احسن» را به جای جدال‌های خصمانه، توهین و... بکار گیریم. منطق گفت‌وگویی امام رضا(ع) می‌تواند دست‌مایه بسیار قوی، متین و مهم هم به لحاظ منطق، هم محتوا، هم روش و هم کنش برای امروز جامعه ما باشد.

 

*تیتر این مطلب، بهره‌گرفته شده از مصرعی از شعر قاسم صرافان در وصف امام رضا(ع) است:

آسمان دلگیر بود اینجا، زمینش خسته بود

قرن‌ها بال کبوتر، پای آهو بسته بود

سرزمین عشق بود اما سلیمانی نداشت

ملک عاشق‌ها هزاران سال سلطانی نداشت

 

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.