اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • دوشنبه ۱۱ فروردین ۱۳۹۹

بی‌پناهان در دام پوپولیسم

بی‌پناهان در دام پوپولیسم
احسان حمیدی‌زاده جامعه‌شناس و هیأت علمی دانشگاه شیراز

پوپولیست ها اغلب‌ حس ناسیونالیستی یا غرور فرهنگی را به هوادارانشان تزریق و وعده‌ یک زنـدگی بـهتر را به آنها می‌دهند. پوپولیست‌ها، مبارزات‌شان را عمدتاً در شهرهای بزرگ انجام می‌دهند‌، جایی‌ که ده‌ها میلیون نفر با برخورداری از حق رأی عمومی، آن را از طریق صندوق‌های رأی‌گیری اعمال می‌کنند. کونیف پایگاه اجـتماعی جـنبش‌های پوپولیسـتی را‌ طبقه‌ کارگر‌ جویای زندگی بهتر و طبقه متوسط‌ شهری‌ تحسین‌‌کننده برنامه‌های اقتصادی و کار می‌داند.

از حـیث واژه شـناختی‌، اصـطلاح‌ پوپولیسم ریشه در واژه پوپولوس لاتینی به‌معنی مردم دارد. مفهوم پوپولیسم در اواخر قرن نوزدهم، برای اولین بار برای توصیف حزب مردم در امریکا و ناردونیک‌ها در روسیه به‌‌کار‌ رفت. جنبش‌‌های دهـقانی اروپای شرقی و مناطق بالکان در سال‌های بین جنگ جهانی اول و دوم نیز، که طرفدار‌ برنامه‌های اصلاحات و تقسیم مساوی اراضی بین مردم بودند و آن را‌ ستون‌‌های بنیادی جامعه و اقتصاد می‌دانستند، در زمره جنبش‌های پوپولیسـتی قرار داشتند.

صاحب نظران مختلف جامعه شناسی سیاسی‌، ‌‌تعاریف‌ متعددی از پوپولیسم ارائه و نظریات مختلفی را در خصوص اشکال، زمینه‌های شکل‌‌گیری و تبعات‌ آن مطرح ساخته‌اند. برخی آن را، یک تاکتیک برای احزاب مختلف جهت پیشبرد‌ مـنافع سـیاسی در انتخابات ارزیابی می‌کنند که تهدیدی برای دموکراسی ایجاد نمی‌کند. برخی‌ نیز آن را، یک‌ ایدئولوژی‌ مانند ایدئولوژی‌های سیاسی دیگر مانند لیبرالیسم، مارکسیسم و محافظه کاری مـی‌دانند. از دید مـود، پوپولیسم یک ایدئولوژی است که جامعه را مـتشکل از دو گـروه همگون و واحد و در حال تخاصم می‌داند؛ آن هم مردم پاک و بی‌غل و‌ غش در برابر نخبگان فاسد؛ سیاست از دید آنها، بایستی بیان‌کننده اراده عمومی مردم باشد.  کونیف، پوپولیسم را یک شـکل و رویه مدیریت‌ مبارزات انتخاباتی مـی‌داند کـه سیاستمداران، موفق به درگیر کردن توده‌ها در سیاست و جلب حمایت آنها از جنبش یا جریان سیاسی‌شان و حفظ این وفاداری می‌شوند. این سیاستمداران‌، اغلب‌ حس ناسیونالیستی یا غرور فرهنگی را به هوادارانشان تزریق و وعده‌ یک زنـدگی بـهتر را به آنها می‌دهند. پوپولیست‌ها، مبارزات‌شان را عمدتاً در شهرهای بزرگ انجام می‌دهند‌، جایی‌ که ده‌ها میلیون نفر با برخورداری از حق رأی عمومی، آن را از طریق صندوق‌های رأی‌گیری اعمال می‌کنند. کونیف پایگاه اجـتماعی جـنبش‌های پوپولیسـتی را‌ طبقه‌ کارگر‌ جویای زندگی بهتر و طبقه متوسط‌ شهری‌ تحسین‌‌کننده برنامه‌های اقتصادی و کار می‌داند. پوپولیسـم از مـعضلات‌ و چالش‌‌های فراروی دموکراسی در دوره مدرن بوده است. با گسترش حق رأی عمومی و وجـود جـامعه توده‌ای در برخی از کشورهای غربی، گفتمان‌های سیاسی اقتدارگرا در دهه ١٩٢٠‌ و ١٩٣٠ تـوانستند بـا پایگاه‌ توده‌ای به تأسیس نـظام‌های توتالیتر در آلمان و ایتالیا بپردازند. متفکران محافظه کاری هم چون «گوستاو لوبون»و

«خوزه ارتـگا ای گـاست»نسبت به ورود توده‌ها بـه عـرصه سـیاست بدگمان بودند‌. بـعدها نـظریه پردازان سیاسی، فرآیند نوسازی و جـامعه تـوده‌ای را زمینه ساز به قدرت رسیدن نخبگان و جریانات پوپولیست اقتدارگرا و شکل‌گیری توتالیتاریسم برشمردند.

از حیث شیوه اعمال سرکوب، آلتوسر دستگاه دولت را به دو دسته دستگاه اعمال «سرکوب خشن» و دستگاه اعمال«سرکوب رقیق و ناپیدا» دسته‌بندی کرده است. ارتش، پلیس، دادگاه و زندان در دسته اول و کلیسا، مدارس خصوصی و دولتی، خانواده، احزاب سیاسی، اتحادیه‌های کارگری، رسانه‌ها، ادبیات و هنر در دسته دوم قرار می‌گیرند.

مباحث آلتوسر خود تا حد زیادی‌ تحت تأثیر اندیشه‌های گـرامشی در مـورد اشکال دوگانه اعمال قدرت قرار داشت‌ که بر اساس آن قدرت‌ به شکل خشن و عریان از سوی دستگاه قهریه دولت یا به شکل ناملموس و ظریف از سوی دستگاه‌های آموزشی، فرهنگی و دینی اعمال می‌شـد. در حالی که آنها بیشتر سازوکارهای‌ ناپیدا و ظریف اعمال قدرت و سرکوب را در نظا م‌های سرمایه‌داری پیشرفته بحث کرده‌اند، اما ممکن است زمانی که این شیوه اعـمال سـرکوب در رژیم‌های اقتدارگرای جهان سومی بـه‌کـار‌ گرفته‌ شوند با سازو برگ‌ها و ابزارهای متفاوتی اعمال گردند. در این میان به شکل مشخص می‌توان از ابزارهای پوپولیستی صحبت کرد که بسیاری از رژیم‌های اقـتدارگرا با‌ توسل‌ به آنها نـوعی سرکوب نرم و ناپیدا را بر ساخت اجتماعی اعمال می‌کنند. تا آنجا که به پوپولیسم مربوط می‌شود محققین عموماً آن را پدیده‌ای چند وجهی‌ یعنی‌ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی دیده‌اند.

مثلاً پوپولیسم از حیث سیاسی دارای رهبری کاریزماتیک، رابطه مستقیم و بی‌واسطه میان رهبر و توده‌ها گرایش‌های ضد‌ نخبه‌ گرایانه‌ و ضرورت بسیج‌ سیاسی‌ توده‌‌هاست. از حیث اجتماعی، پایگاه اجتماعی آن در میان طبقات متوسط، فـرودست و حـاشیه نشین روسـتایی و شهری قرار‌ دارد‌ و از‌ حیث اقتصادی مبتنی بر سیاست‌های بازتوزیعی و رفاهی به‌ نفع‌ همین طبقات است. وجود جامعه مدنی در هر جامعه‌ای همواره واسطه‌ای بین دولت و مردم است که با عناصر خود مثل احزاب، اصناف، روزنامه‌ها، سمن‌ها و... امکان توده‌ای شدن جامعه و ظهور پوپولیسم را می‌گیرد. ضعف یا نبود جامعه مدنی باعث می‌شود که دولت در دوره‌هایی که لازم می‌بیند از پوپولیسم در جنبه‌های سیاسی و اقتصادی و اجتماعی بهره ببرد. شرایط این نوع جامعه بشدت آماده شکل‌گیری مدیران، مسئولان و سردمداران پوپولیست است و از سوی دیگر مردم و جامعه نیز آمادگی پذیرش چنین افرادی را دارند. دلیل آن این است که در این جامعه همه هنجارها، پندارها و ساختارهای قدیمی فرو می‌ریزد و نوعی بی‌هویتی به جامعه دست می‌دهد. هم به لحاظ ساختار اجتماعی و هم به‌لحاظ ساختارهای ذهنی، جامعه با نوعی بی‌هویتی روبه‌رو می‌شود و آن را احساس می‌کند. این جامعه تقریباً به جامعه‌ای فرد فرد تبدیل می‌شود. به این معنا که افراد جامعه به‌صورت سلول‌های انفرادی عمل می‌کنند که در عین حال که عضو جامعه هستند به‌صورت انفرادی عمل می‌کنند. در حقیقت ما می‌توانیم بگوییم که در این نوع از جوامع، افراد بی‌پناه می‌شوند؛ افرادی که احساس می‌کنند به هیچ جایی بند نیستند و هیچ سرپناهی هم از منظر حمایت‌های اجتماعی و هم از لحاظ حمایت‌های سیاسی ندارند.

کپی
نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.