اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • پنج شنبه ۳ بهمن ۱۳۹۸
اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

کلمات کلیدی
نگاهی جامعه شناختی به پدیده زیارت

اربعین ، شکوه یک آیین فرادینی

اربعین ، شکوه یک آیین فرادینی
دکترمحمدرضا فخرروحانی محقق و پژوهشگر

در موضوع زیارت مطالعات زیادی انجام داده‌ام و تا آنجا که مقدور بوده حضوری رفته و از نزدیک مسائل آن را مورد دقت نظر قرار داده‌ام. این تأکید برای آن است که بگویم یافته‌هایم صرفاً براساس مطالعات کتابخانه‌ای نبوده بلکه مبتنی برمشاهدات عینی و میدانی است. حاصل این مطالعات و مشاهدات این است که زیارت امری جهانی و مشترک میان همه ادیان است. زیارت درتمام ادیان، حتی ادیان ساختگی هم وجود دارد، منتهی شدت و ضعف دارد.

 هردین و آیینی هرقدر با پیچیدگی‌های اعتقادی بیشتری همراه باشد، شعائر زیارتی آن نیز پیچیدگی وکمال بیشتری دارد. به‌عنوان مثال، در بت پرستی که ساختار ساده‌ای دارد و پیچیده نیست زیارت خیلی ساده مانند دست کشیدن به بت است. اما در مقابل در مسیحیت زیارت مقید به آداب و مناسک خاصی است. مثل اینکه خود را ملزم می‌دانند تا مسیری را پیاده بروند، یا دعاهایی از انجیل یا سایر کتاب‌ها را بخوانند تا به مفهوم زیارت نائل آمده باشند. همین را ما در اسلام، بویژه در شیعه هم می‌بینیم. به‌طورکلی می‌شود گفت که زیارت یک ارتباط قلبی است که زائر با شخصیت مورد احترام دینی یعنی مزور (زیارت شده) 
برقرار می‌کند. معمولاً درهمه ادیان اعتقاد براین است که شخصی را که ما به زیارت او می‌رویم به لحاظ زیست شناختی ممکن است در قید حیات نباشد، منتهی به لحاظ حیات معنوی زنده است و به همین دلیل به زیارتش می‌رویم. در بعضی از ادیان ممکن است از شخص مزور قبری وجود نداشته باشد و به فرض یک تکه از لباسش جایی باشد، یا یک شیئی که مربوط به اوست آنجا باشد، به همین سبب ممکن است به یاد او و در تجلیل از شخص مزور در آنجا کلیسا یا زیارتگاهی درست کنند وبه زیارتش بروند. بنابراین زیارت فعلی مشترک میان همه ادیان است.
 برخی از زیارت‌ها را همیشه می‌شود انجام داد ولی برخی از زیارت‌ها اوقات خاص دارد. ما هم این را داریم، مثلاً زیارت امام حسین(ع) را همه اوقات می‌شود انجام داد، سلامی که ما به امام حسین(ع) تقدیم می‌کنیم نوعی زیارت از راه دورحساب می‌شود. بعضی زیارت‌ها هم زیارت از نزدیک است و در اوقات مشخصی انجام می‌شود. مثل زیارت مخصوصه ایام عاشورا یا اربعین یا شب جمعه و عید فطر، که جزو اوقات زیارتی امام حسین(ع) هستند.
 به‌طور کلی زیارت امری خلاف عرف نیست، بلکه تکامل یافته آن چیزی است که در ادیان دیگر صورت‌های ساده‌تر آن وجود دارد. ما در اماکن زیارتی گاهی ملاحظه می‌کنیم که این مکان زیارتی یا قبر شخصیتی بزرگ آنجاست یا آن شخصیت از آنجا رد شده یا گاهی در آنجا حضور پیدا کرده است. در مسیحیت این هست، من خودم در اروپا به غاری رفتم که این غار برای آنان خیلی مقدس بود. پرسیدم دلیل تقدس این غار چیست؟ گفتند؛ یکی از حواریون به این غار آمده و چندساعتی آنجا نشسته و رفته است. به یک چنین چیزی اعتقاد داشتند و براساس آن کلیسایی در آن محل ساخته و کنارش برای راهب‌ها و راهبه‌ها دیر درست کرده بودند. درهند اغلب ادیان اصلاً پیچیدگی اسلام را ندارند، آنها هم مکان‌های مقدس و زیارتی، همچنین اوقات زیارتی دارند و شعائری برای آن ایجاد کرده‌اند. 
بنابراین می‌شود گفت که زیارت امری نیست که فقط در اسلام باشد بلکه همه جا هست، اما زیارت امام حسین(ع) و زیارت اربعین کارکردهایی از قبیل کارکرد اجتماعی، فرهنگی و سیاسی دارد که ممکن است این ویژگی در سایر ادیان وجود نداشته باشد. 
در اسلام و بخصوص شیعه زیارت از ابعاد مختلف برخوردار است به همین دلیل در زمان بنی امیه وبنی‌عباس رفتن به زیارت امام حسین(ع) یک اقدام علیه امنیت کشور به‌شمار می‌آمد یا در زمان رژیم بعث عراق، صدام رفتن به زیارت امام حسین(ع) را حتی برای اهالی شهرهای کربلا و نجف با مشکل مواجه کرده بود و مردم این شهرها به‌راحتی نمی‌توانستند هر وقت خواستند به زیارت عتبات عالیات بروند. اگر کسی در یک هفته سه بار به زیارت می‌رفت تحت تعقیب قرار می‌گرفت. می‌گفتند برای چه این اندازه به زیارت می‌رود. معنای این برخورد آن است که زیارت کارکرد سیاسی دارد و همین‌طور کارکردهای فرهنگی و اجتماعی، حتی کارکرد اقتصادی دارد. زیرا معمولاً کنار اماکن زیارتی، بازار به وجود می‌آید، یا یک شهر زیارتی به مرکز تجارتی تبدیل می‌شود. نمونه آن شهر کربلاست. کربلا در مقایسه با نجف که شهری علمی است و در طول تاریخ مرکز علم وعالمان بوده، شهری تجاری است. خیلی از تجار ایرانی به همین سبب به کربلا رفتند و آنجا سکنی گزیدند. 
این ویژگی در تمام ادیان وآیین‌ها وجود دارد. منتهی در شیعه کامل‌تر است . در ارزیابی آیین بودیسم می‌بینیم اصولاً افرادی که به زیارت می‌روند، یعنی زائران، کسانی‌اند که اعتقادات محکمی دارند، اینجور نیست که یک اعتقاد ساده‌ای داشته باشند. در ژاپن در بعضی اماکن زیارتی زائران خود را موظف می‌دانند پیاده به آن مکان بروند. همچنین جاهایی هست که از یک شعاعی افراد زائر به‌صورت سینه‌خیز حرکت می‌کنند و می‌گویند این مکان زیارتی آنقدر مقدس است که ایستاده نباید به طرفش برویم و برای زیارت این مکان بایست به حالت خزیدن حرکت کنیم. با ذکر این مقدمات به این پرسش می‌رسیم که اهداف تربیتی زیارت چیست؟ 
اهداف تربیتی زیارت در اسلام به گونه‌ای روشن در زیارت نامه‌ها بیان شده است. ازعلامه امینی نقل است که فرموده‌اند؛ اوصافی که درادعیه و زیارات در ارتباط با ائمه هست به این معنا نیست که صرفاً برای توصیف امام معصوم باشد، بلکه به آن معناست که شیعه از این مضامین درس بگیرد و این اوصاف را در خودش به وجود آورد. پس هدف از سفر زیارتی این نیست که ما یک کاری شبه توریستی انجام دهیم و به سیر و سیاحت بپردازیم و برگردیم! نه، ما باید درس بگیریم و بدانیم که ائمه برای ما الگو هستند. یک بار دیگر تأکید می‌کنم که زیارت کارکردهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی واقتصادی دارد و گاهی هم همه اینها را باهم دارد و ورای همه این‌ها عمل می‌کند. 
در موضوع اربعین که درآستانه آن قرار داریم و شاهد سفرزائران بسیاری به عراق و کربلا هستیم باید بگویم که زیارت اربعین از یک مراسم ملی در عراق به مراسمی شیعی در جهان اسلام حتی می‌توان گفت به یک مناسک فرادینی تبدیل شده است. یعنی مرزهای دینی را هم درنوردیده است چون در میان زائران اربعین افرادی از مسیحیان، بودایی‌ها، هندوها و... را هم می‌بینید. 
از این‌رو کارکردهای زیارت امام حسین(ع) به‌طور اعم و کارکردهای زیارت اربعین به‌طور خاص، پدیده‌ای است که می‌طلبد تا آنانی که به جامعه‌شناسی ادیان علاقه‌مند هستند یا به چنین تخصص‌هایی تسلط دارند مناسک زیارت اربعین را با نگاهی جزئی‌نگر مورد ارزیابی قرار دهند و به مطالعه آن بپردازند، چون اگر بخواهیم به زیارت اربعین صرفاً از نگاه شیعه بپردازیم چندان حق مطلب را ادا نکرده‌ایم. اربعین در حقیقت به یک پدیده منحصر به فرد در تاریخ ادیان تبدیل شده است. این مزیت بسیار بزرگی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
کپی
نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیرمرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.

پربازدیدها