چرا داستان می‌خوانیم؟‌

پیش‌نیاز دموکراسی

فرهنگی /
شناسه خبر: 502299

‌زمانی که ما با داستان آشنا شدیم و اولین ترجمه‌های داستان در دوره ناصرالدین شاه ترجمه شد رویارویی ما با این ژانر بیشتر یک وجه تفننی داشته است؛ اما در واقع داستان پیش‌نیاز دموکراسی است.

چهار حقیقت درباره داستان از رنسانس تا عصر امروز‌

 یعنی مفاهمه است و درک حضور دیگری. داستان در مسیری پیش می‌رود تا نهایتاً جامعه به یک مفاهمه جمعی برسد و افراد یک جامعه با وجود تفاوت‌های نژادی، زمانی، آیینی، به درک دقیقی از یکدیگر برسند و حضور دیگری را به رسمیت بشناسند و همان‌طور که در سطرهای بالا اشاره شد، این بستر پیش‌نیاز دموکراسی است و نزدیک شدن گروه‌های متکثر به هم و درک و طرز تلقی‌های مشترک. پس در یک جمع‌بندی نهایی درباره این مقدمه می‌توان گفت هدف مفاهمه جمعی است.

2شکل داستان (البته داستانی که امروزه با آن مواجه هستیم) پدیده‌ای نو و تازه است و در دنیا بیشتر از 200-300 سال نیست که طرح شده و در ایران هم 110 سال است که جامعه ما با داستان آشنا شده و این پدیده حاصل انقلاب صنعتی در دوره رنسانس است. انسان‌ها پیش از شکل‌گیری داستان به شکل امروزی، با قصه و حکایت و روایت مواجه بوده و همان‌طور که آمد داستان اساساً در جامعه حاصل دوره مدرن است و مواجهه جامعه انسانی است با صنعت و تجربه شهرهای صنعتی و جوامع صنعتی. داستان حامل زاویه دید است. یعنی ما روایت بدون زاویه دید را داستان نمی‌گوییم و داستان حتماً باید زاویه دید داشته باشد. به‌همین موازات زاویه دید هم یک دستگاه مجازی ‌است که نویسنده از طریق آن هستی و اتفاقات آن را روایت می‌کند. زاویه دید به این دلیل شکل گرفت که بتواند شرح جزئیات بدهد و جزئیات را هم به این دلیل ارائه می‌دهد چون می‌خواهد تأثیر جزئیات بر وقوع واقعه را بازتاب بدهد. این جزئیات هستند که تعیین کننده‌اند. پیش از دوران مدرن جزئیات اهمیتی نداشت. به‌عنوان مثال، اگر تمام گلستان سعدی را بخوانیم نشانی از شرح جزئیات در آن نمی‌بینیم و فقط مقداری در بیهقی شرح جزئیات می‌آید که آن هم نشأت گرفته از قریحه نویسنده است و نه برآمده از یک روش و اصول کلی. به هر جهت ما با انقلاب صنعتی با جزء و جزئیات آشنا می‌شویم و آن را از طریق زاویه دید اعمال می‌کنیم و هرگاه بتوانیم جزئیات یک داستان را از طریق زاویه دید اعمال کنیم، داستان شکل می‌گیرد آن هم همان‌طور که مطرح شد با هدف حضور درک دیگری. پس رابطه خواننده و نویسنده یک رابطه‌ دوسویه و یکسان است که در نهایت به مفاهمه‌ای جمعی منتهی می‌شود.

3 در گذشته قصه‌ها و حکایت‌ها هدفی را دنبال می‌کردند؛ مثلا: «عبرت خوانندگان»؛ اما در روایت داستانی دوران مدرن، اعمال زاویه دید مهم است. به‌طور مثال وقتی یک مهره ناچیز از یک چرخه عظیم فرهنگی خراب می‌شود و این چرخه عظیم به‌دلیل همین نقص کوچک از کار می‌افتد اینجاست که جزئیات اهمیت خود را نشان می‌دهد. سمت و سوی نگاه مخاطب و کنجکاوی‌اش روی جزئیات است و وقتی با وقایع روبه‌رو می‌شود سؤالش از دل همین جزئیات شکل می‌گیرد و مدام با خود می‌پرسد: «کجا؟ چطور؟ چه‌جور» وقتی این پرسش‌ها مطرح می‌شود یعنی می‌خواهیم هر چه بیشتر جزئیات را بدانیم. پس داستان منطبق با شرایط ذهنی مخاطب است و شرح جزئیات به خواننده کمک می‌کند تا واقعیت را بهتر درک کند.

4 همان‌طور که در جستار پیشین به آن اشاره شد در گذشته این روایت‌ها برای عبرت آموزی و در نهایت درک و مفاهمه به دیگران نوشته می‌شد. از گلستان مثال آوردیم و باز هم از سوی دیگر می‌توانیم توجه خوانندگان این یادداشت را به این مسأله معطوف کنیم که گلستان سعدی در بحث آموزش و پرورش چه نقش عظیمی را ایفا ‌کرده است. طبیعتاً امروزه با توجه به انقلاب صنعتی و افق‌های جدیدی که کشف شده داستان شکل جدیدی گرفته که آن هم الزام زاویه دید است. به‌عنوان مثال، سینما حاصل دوران صنعتی است و ما پیش از آن چیزی به‌عنوان سینما نداشته‌ایم و اساساً زاویه دید تحت‌تأثیر دوربین فیلمبرداری و عکاسی ابداع شد. امروز هم صنعت/هنر سینما هنر قالب در اکثر جوامع امروزی‌ست اما اگر فیلمسازی بخواهد اثری داستانی را اقتباس کند ناگزیر است متن آن را بخواند؛ آن‌هم به این دلیل که متنی که جنسش از کلمه است جز به ارجاع، به تصویر درنمی‌آید. به‌شخصه دیده‌ام فیلم‌هایی اقتباس و فیلمساز ناگزیر شده بخش‌هایی از متن را بخواند. پس اگر سینما را به تعبیری هنر قالب بدانیم باید روی این نکته هم تأکید کنیم که ادبیات و ادبیات داستانی هم همچنان حیات دارد؛ چون کتاب‌ها و رمان‌های بسیاری هستند که هنوز در تیراژهای بسیاربالا خوانده می‌شوند و این یعنی ادبیات استقلال حضور خود را حفظ کرده است./ایران جمعه

 

کلمات کلیدی

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.