اختصاصی ایران آنلاین/ یادداشت دکتر قاسم کاکایی به مناسبت واقعه عاشورا

شهادت؛ اوج عروج انسان

اندیشه /
شناسه خبر: 498659

شهادتی که حسین(ع) در کربلا تصویر می‌نماید بسیار عمیق‌تر از کشته شدن در راه اهداف اجتماعی است. اگر هم هدف اجتماعی برای شهادت حسین(ع) قائل باشیم، همان بیان امام صادق(ع) در زیارت اربعین است:(خداوندا من گواهی می‌دهم که حسین(ع) خون و جانش را در راه تو نثار کرد تا بندگان تو را از نادانی و سرگردانیِ گمراهی برهاند). یعنی جانفشانی‌اش برای تو بود اما این جانفشانی سود عظیمی برای خلق داشت و باعث شد که حسین(ع) چراغِ هدایتِ آنان و کشتی نجات ایشان باشد.

«خون» در فرهنگ عاشورا جایگاه خاصی دارد. قصه‌ کربلا، قصه‌ خونی است که به ناحق بر زمین ریخته شده است. خونی که به قول عطار تا قیامت در حال جوشیدن است:

بسی خون کرده‌اند اهل ملامت

ولی این خون نخوابد تا قیامت

این خون، اگر چه مظلومانه بر زمین ریخته شده، به نحوی که زمین و زمان را به قول محتشم به سوگ نشانده است

گر چشم روزگار بر او فاش می‌گریست

خون می‌گذشت از سر ایوان کربلا

ولی خونی است که بر شمشیر پیروز است. خونی است که آزادانه و آگاهانه بر زمین ریخته شده است.

و مجموع همه‌ اینها یعنی «شهادت». یعنی بالاترین درجه‌ ایثار و والاترین نشانی که بر دوش یک «مجاهد» می‌زنند. نقطه‌ اوج عروج انسان:

«فوق کل ذی بر برٌ حتی یقتل فی سبیل الله فاذا قتل فی سبیل الله فلیس فوقه بر»

دکتر قاسم کاکایی

این بود که امام سجاد(ع)، وارث خون حسین(ع)، چنین به شهادت می‌بالد که (کشته شدن عادت ما و شهادت کرامت ماست).

حال باید دید که این شهادت که اوج کرامت انسان است، چیست و چه چیزی این جایگاه را بدان بخشیده است. شهادت، مرگ اختیاری و حاکی از شجاعتِ مواجه شدن با مرگ است. ولی نباید شجاعت را با بی‌باکی و تهور اشتباه گرفت. چه بسیار کسانی که بر سر مسائل پست دنیوی جان می‌دهند. گاهی نیز این تهور و بی‌باکی در پذیرش مرگ، نشان از حماقت و عدم معرفت دارد.

سال‌ها پیش در روزنامه می‌خواندم که دو جوان با هم مسابقه گذاشته بودند که ببینند مقاومتِ کدامیک بیشتر است. رفته بودند داخل یک اتومبیل. شیشه‌های اتومبیل را بالا کشیده بودند. قرار گذاشته بودند که فضای اتومبیل را پر از دود نمایند. هر کدام که زودتر شیشه‌‌ اتومبیل را پایین کشید و یا درِ اتومبیل را باز کرد، بازنده است و هر کدام که بیشتر مقاومت نمود، برنده. شروع کرده بودند به دود کردن سیگار. هر کدام چند پاکت سیگار دود کردند. فضا پر از دود شده بود ولی هر دو مقاومت کردند. هیچ کدام بازنده نشدند؛ یعنی هر دو، خفه شدند!! آیا این تهور و بی‌باکی در برابر مرگ، ستودنی است؟ اگر چنین است همه‌ آنانی را که جرأت خودکشی دارند باید ستود.

چندین سال است که گروه‌های تندرو اهل سنت، دست به عملیات انتحاری می‌زنند، اسم این عملیات را هم «استشهاد» یعنی طلب شهادت می‌گذارند. بمب به خود می‌بندند و جمع کثیری را همراه با خود به کام مرگ می‌کشانند. اسم این مرگ‌ها را نمی‌توان «مرگ سرخ» گذاشت و گفت که: «آنان که جرأت و جسارت آن را ندارند که مرگ سرخ را انتخاب کنند، مرگ سیاه آنان را انتخاب خواهد کرد».

آنچه خون شهید را قداست می‌بخشد،‌ ارزش‌ها و آرمانی است که این خون به پای آن ریخته شده است. معمولاً‌ این ارزش را ناشی از ایثار می‌دانند. ایثاری که در آن، شهیدْ نفع دیگران و نفع جامعه را بر منفعت خویش مقدم می‌دارد و عزیزترین دارایی خویش یعنی جان خود را در این راه می‌دهد. یعنی شهادت را محصول یک جهاد می‌دانند که طی آن، یا دشمن را از بین می‌بری و یا خود کشته می‌شوی. لذا گفته‌اند که «شهادت دعوتی است به همه‌ عصرها و به همه‌ نسل‌ها که اگر می‌توانی، بمیران و اگر نمی‌توانی، بمیر». یعنی بیشتر جنبه‌ اجتماعی شهادت را دیده‌اند و در جنبه‌ فردی و انسانی،‌ حداکثر، عزت و ذلت‌ناپذیری را مدنظر قرار داده‌اند. ولی این یک وجه از معنای شهادت است. این را هر مبارزی با هر مرامی، می‌تواند بگوید. مارکسیستِ بی‌خدا هم می‌تواند از کشته شدن در راه آرمانِ خود چنین تعبیری داشته باشد. ولی «شهید بودن»‌ و «شاهد بودن» بسیار بالاتر از این است.

آن چه در اسلام، شهادت را معنی می‌کند دو چیز است: 1- از خود رستن، 2- به خدا پیوستن. در عرفان، از این دو، به «فناء فی الله» و «بقاء بالله» یاد می‌شود. در اسلام، همه‌ ارزش‌ها از خدا نشأت می‌گیرد و به عبارت بهتر، تنها یک ارزش وجود دارد و آن، «خدا» است: معشوق ازلی و ابدی انسان. بدون این دو بُعد، کسانی که در «جهاد» به دست دشمن کشته می‌شوند با کشتگانِ هر مبارزه و هر نبرد دیگر و تحت هر نام دیگر، فرقی ندارند.

از خود رستن و ترک خودخواهی یکی از بزرگ‌ترین ارزش‌های اخلاقی است که روح را زیبا می‌کند. جهاد با نفس آنقدر اهمیت و مقام والایی دارد که پیامبر(ص) در مقایسه با جهاد با دشمن،‌ جهاد با نفس را «جهاد اکبر» خواندند. هم سخت‌تر است و هم پر اهمیت‌تر. کسی که قرار است پرچم «لا اله الا الله» را بر فراز جامعه برافرازد، هدفش این است که بگوید که تنها ارزشی که باید بر جامعه حکومت کند، خداست. چنین شخصی باید پیش از هر چیز، در درون خویش، «معنی لا اله الا الله» را متجلی کرده باشد. یعنی هر چه را غیر خدایی است از درون خویش بیرون رانده و تنها خدا را در قلب خویش باقی گذاشته باشد. این، یعنی «جهاد اکبر» و کسی که بدین مقام رسیده باشد «شهید» است. چنانکه محمد گل اندام،‌ شاگرد حافظ که دیوان وی را جمع‌آوری کرده است، در مقدمه‌ خویش از حافظ به «الشهید السعید» یاد می‌کند؛ یعنی شهید عشق.

پس، شهادت انتخاب «مرگ» نیست چرا که مرگ یک امر عدمی است. آن‌چه شهید انتخاب می‌کند «ترک تعلق» و در نتیجه «حریت» و آزادی از خویش و در نهایت، وصال خدا و نظر به وجه‌الله است.

این جان عاریت که به حافظ سپرده دوست

روزی رخش ببینم و تسلیم وی کنم

در واقع،‌ شهید قبل از آن که کشته‌ دشمن باشد،‌ کشته‌ دوست است که:

به شمشیرم زد و با کس نگفتم

که راز دوست از دشمن نهان به

این شمشیرِ دوست است که انسان را از خود و خودپرستی آزاد می‌کند، غل و زنجیر را از دست و پایِ دلِ وی می‌گسلد، چشم او را به آنچه نادیدنی است باز می‌نماید، نغمه‌ فرشتگان را در گوش او می‌نشاند و روح او را به ترقص می‌دارد که:

زیر شمشیر غمش رقص کنان باید رفت

کان که شد کشته‌ او نیک سرانجام افتاد

این شهادت، عبور از خود، آزادی و ترقص را مولانا چه زیبا تصویر می‌کند:

رقص آن‌جا کن که خود را بشکنی

پنبه را از ریش شهوت برکنی

رقص و جولان بر سرِ میـدان کننــد

رقص، اندر خون خود مـــردان کنند

چون رهند از دستِ‌ خود، دستی زنند

چون جهند از نقصِ خود،‌ رقصی کنند

مطربانشان از درون، دف مــی‌زننـــد

بحرهــــا در شورشان کف مـــی‌زننـد

تــــو نبینی، لیـــک بهــرِ‌ گـوششان

بــــرگ‌ها بر شاخ‌هــــا هـم، کف زنان

تــــو نبینی بــــرگ‌هــا را کـف زدن

گـــوش دل باید،‌ نه این گـــوشِ بدن

گــوش سر بـــر بَنــد از هزل و دروغ

تـــــا ببینی شهرِ جـــان را پر فــروغ

همین امر بود که پیوندِ تیر، خمپاره، آر پی جی و توپ را با حافظ و مولوی، در جبهه‌ها معنی می‌بخشید. از همین رو، دیوان حافظ از دست برخی از رزمندگان جدا نمی‌شد و نیز می‌توانستی یک دوره مثنوی را در آنجا بخوانی. اینها است که «شهادت» را از آن معنای کلیشه‌ای «انتخاب مرگ» متمایز می‌کند. گاهی آنان به حکم «موتوا قبل ان تموتوا» در همین عالم، از دنیا دل می‌کند و خواست‌هایش اخروی می‌شود. لذا مرگ آینه‌ای می‌شود که به قول مولوی ما درون خود را در آن می‌بینیم:

مرگ هر یک ای پسر هم‌رنگ اوست

پیش دشمن، دشمن و، بر دوست، دوست

هر که یوسف دید، جان کردش فـِدا

هـــر که گُرگش دید، برگشت از هــــدی

پیشِ تُرک، آیینه را خوش رنگی است

پیشِ زنگی، آینـــــه هم زنــــــگی است

آن که می‌ترسی ز مرگ انـــــدر فرار

آن ز خود تــــرسانی ای جان، هـــوش‌ دار

این که چرا امیرالمؤمنین علی(ع) فرمود: «والله لابن ابیطالب، آنس الی الموت من الطفل الی ثدی امه» (به خدا که انس علی بن ابیطالب به مرگ، از علاقه‌ کودک به سینه‌ مادر بیشتر است)، رازش در همینجا نهفته است. یعنی درون علی اخروی شده است، مرگ نیز وسیله‌ای است که او را به آخرت می‌رساند، پس محبوب و عزیز است.

بنابراین، شهادتی که حسین(ع) در کربلا تصویر می‌نماید بسیار عمیق‌تر از کشته شدن در راه اهداف اجتماعی است. اگر هم هدف اجتماعی برای شهادت حسین(ع) قائل باشیم، همان بیان امام صادق(ع) در زیارت اربعین است: «اللهم انی اشهد انه … بذل مهجته فیک لیستنقذ عبادک من الجهالة و حیرة الضلالة» (خداوندا من گواهی می‌دهم که حسین(ع) خون و جانش را در راه تو نثار کرد تا بندگان تو را از نادانی و سرگردانیِ گمراهی برهاند). یعنی جانفشانی‌اش برای تو بود اما این جانفشانی سود عظیمی برای خلق داشت و باعث شد که حسین(ع) چراغِ هدایتِ آنان و کشتی نجات ایشان باشد که «ان الحسین مصباح الهدی و سفینة النجاة».

همچنین مشخص می‌شود که حسین(ع) قبل از آنکه صفْ شکنِ جهاد اصغر باشد، شیر میدان جهاد اکبر است

شیر آن نبود که صف‌ها بشکند

شیر آن باشد که خود را بشکند

لذا «شهادت» در این‌جا بسیار عمیق‌تر از آن است که برخی آن را چنین تصویر کرده‌اند: «شهادت دعوتی است به همه‌ عصرها و به همه‌‌ نسل‌ها که اگر می‌توانی بمیران و اگر نمی‌توانی بمیر». امام حسین(ع) قبل از آن که کشته‌ دشمن شود، کشته‌ دوست است:

تو مکن تهدید از کشتن که من

تشنه‌ زارم به خون خویشتـــن

عاشقان را هر زمانی مردنی است

مردن عشاق خود یک نوع نیست

گر بریزد خونِ من آن دوست رو

پایکـــوبان جان برافشانم بــر او

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.