تاب آوری اجتماعی در کوران حوادث بزرگ

از تحریم تا سیل

گزارش /
شناسه خبر: 495773

چه دورنمایی از آینده دارید؟ برخی از ناامیدی فعال و برخی از امید به‌عنوان موتور محرک جامعه حتی در آشفته‌ترین وضعیت سخن می‌گویند. این‌ها بماند اما حتماً شما هم با من موافق خواهید بود که لااقل در یکی دو سال گذشته افت و خیزهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی عمیقی را پشت سر گذاشته‌ایم.

 به شدت تحریم‌ها فکر کنید و اینکه به گفته خود امریکایی‌ها این میزان از تحریم در طول تاریخ بی‌سابقه بوده، حوادث دی ماه 96 و افزایش بی‌سابقه نرخ ارز در 97 را به یاد بیاورید و فاجعه سیل و حوادث ریز و درشت دیگری که هرکدام از آنها برای مستهلک کردن یک جامعه کافی است. اما ما همه این حوادث را تاب آورده‌ایم و اگر در شرایط ایده‌آلی هم نباشیم، لااقل در وضعیت بحرانی عجیب و غریبی نیستیم. فشارهای اقتصادی و نقدهای جدی سیاسی و اجتماعی همچنان وجود دارد ولی هیچ کدام از این فشارها شیرازه جامعه را از هم نپاشیده که هیچ، درجه تاب‌آوری و لااقل نزد برخی نخبگان جامعه، میزان امیدواری‌ها را نیز افزایش داده است. آیا این تحلیل درست است؟
آیا میزان تاب‌آوری افزایش یافته یا به گفته مازیار طلایی، جامعه شناس، صرفاً درجه تحمل افراد بالا رفته است؟ آیا نشانه‌هایی از امید اجتماعی پس از فرونشست حوادث می‌توان مشاهده کرد یا آنچه می‌بینیم ناامیدی فعال است؟ ناامیدی فعال به این معنا که باوجود احساس اندوه اجتماعی از تنگناهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی، اقشار مختلف جامعه دست از تلاش و حرکت نکشیده و به انفعال نرسیده‌اند.
آیا دولت در مدیریت این بحران‌ها یا در فراهم کردن زمینه‌هایی برای بالا بردن میزان تاب‌آوری اجتماعی بدرستی عمل کرده است؟ مازیار طلایی با تعریف تاب‌آوری شروع می‌کند و می‌گوید: «تاب‌آوری اتفاق مثبتی است که با اندیشه و هماهنگی و سیاست‌های مناسب در مقابل فشار بیرونی، می‌تواند نظام سیاسی و اجتماعی داخلی را بازسازی و مدیریت کند؛ چه در سطح ملی و چه در سطح فردی.»
به‌گفته وی این برنامه‌ریزی حساب شده باعث می‌شود فشارهای وارده کم شده و جامعه دچار فروپاشی نشود. اما طلایی معتقد است چنین اتفاقی در کشور نیفتاده است. وی بیش از تاب‌آوری به تحمل اجتماعی اعتقاد دارد و می‌گوید: «در واقع مفهوم تاب‌آوری نیاز به برنامه‌ریزی و هماهنگی دارد و اگر ما بخواهیم این مسأله را در نظر بگیریم دولت و اساساً حاکمیت در این زمینه کار خاصی نکرده است.»
به اعتقاد وی بالا رفتن قیمت دلار به‌صورت افسارگسیخته و تورم نشان داد سیاستی از پیش تعیین شده برای تاب‌آوری در کار نبوده است: «باید این فشار وارده را طوری مدیریت می‌کردیم که بالا رفتن قیمت‌ها تأثیری در زندگی مردم نمی‌گذاشت.» او بازهم به سیاست قابل نقد ارز دولتی اشاره می‌کند که این روزها می‌شود ردپای آن را در دادگاه‌ها و محاکمه‌های مفسدین نظاره کرد. اما اگر ارز دولتی برای تهیه کالاهای اساسی تخصیص پیدا نمی‌کرد چه اتفاقی می‌افتاد؟ به نظر می‌رسد دولت ریسک بزرگی را پذیرفت و روی لبه تیغ حرکت کرد.
طلایی می‌گوید: «ما با تاب‌آوری مواجه نیستیم بلکه با تحمل مواجهیم. در واقع جامعه در لاک دفاعی فرورفته و هرکسی سعی می‌کند گلیم خودش را از آب بیرون بکشد. مردم ایران دارند این فشار را تحمل می‌کنند. وضعیتی که به اعتقاد من ناپایدار است. نمی‌شود گفت مردم و دولت تا چه زمانی می‌توانند این فشار را تحمل کنند و بعد از بی‌تحملی چه اتقاقی خواهد افتاد.»
طلایی با اشاره به‌شاخص‌هایی مثل اعتماد سیاسی به حکومت و میزان خوشبینی به آینده هر دو این شاخص‌ها را رو به پایین ارزیابی می‌کند: «سرمایه اجتماعی ما به 8 درصد رسیده. میزان اعتماد مردم یکی از پایین‌ترین شاخص‌هاست. بنابراین مردم تحمل می‌کنند چون چاره‌ای ندارند. به همین علت این وضعیت ناپایدار است و بالاخره بعد از ترک خوردن این تحمل عوارض خودش را بیش از پیش نشان می‌دهد.»
وی با اشاره به همه اضلاع حاکمیت، دست دولت را در کنترل اوضاع چندان باز نمی‌بیند. بنابراین مهم‌ترین کار دولت از نظر وی تزریق مسکن‌هایی با اثر‌گذاری کوتاه مدت است: «دولت درحال کنترل بازار ارز است و تقاضای ارز مؤثر را کمتر کرده تا بتواند قیمت‌ها را کنترل کند. در واقع دولت با اختلال در واردات و صادرات جلوی افزایش بیشتر قیمت‌ها را گرفته اما بخش خصوصی را دچار مشکل کرده است.»
برخی دست‌های دولت را برای نظم و نسق دادن به امور بسته می‌بینند و برخی معتقدند اگرچه دست دولت بسته نیست اما برگ‌های زیادی هم برای بازی در اختیار ندارد. برخی می‌گویند دولت برنامه‌ای برای بالا بردن میزان تاب‌آوری اجتماعی نداشته و برخی هم اعتقاد دارند دولت به‌دلیل روحیه نتیجه‌گرایی به شکلی عمل می‌کند که در عین مؤثر بودن برنامه‌هایش اما بیلانی برای تبلیغ در اختیار جامعه و رسانه‌ها قرار نمی‌دهد.
عباس تقوی اقتصاددان، بهترین روش در این وضعیت را تحمل و مقاومت می‌داند: «ترامپ رسماً گفت کاری می‌کنیم که صادرات نفت ایران به صفر برسد و این ضربه بزرگی به اقتصاد ایران است.» بر این اساس دولت دوازدهم با جلوگیری از خام فروشی و کاهش وابستگی به فروش نفت تلاش کرده است تا حدودی اقتصاد را از وابستگی به نفت نجات دهد. همچنین تقوی معتقد است دولت و وزیر نفت توانسته‌اند با فروش نفت به کشورهایی مانند چین و کره و هند اندکی از فشارها را کم کنند اما آیا این برای تغییر در زندگی مردم کافی است؟ وی می‌گوید:
«نه البته که کافی نیست اما حاکمیت گزینه‌های زیادی برای سامان دادن به این وضعیت دارد که بعضی از آنها می‌تواند کمی به سود مردم باشد. مثلاً با جلوگیری از بسته شدن کارخانه‌ها و کارگاه‌های کوچک می‌تواند تأثیرگذار باشد یا جلوگیری از فساد در سیستم و رسیدن پول به دست مردم هم یکی از راه‌ها می‌تواند باشد. راه دیگر کم کردن خرج‌های اضافی دولت است؛ همان بریز و بپاشی که در ارگان‌ها و نهادهای مختلف دولتی سالهاست که شاهدش هستیم.»
وی با اشاره به وضعیت بد کارخانه‌های دولتی و بیکاری کارگران وضعیت زندگی مردم بخصوص اقشار کم درآمد را سخت توصیف می‌کند. تقوی با اشاره به تورم 40 درصدی و کوچک شدن سفره‌های مردم استفاده از اقتصاد مقاومتی به معنای واقعی آن و نظارت گسترده و پیگیرانه دولت در اقتصاد داخلی را کلیدی هرچند کند اما مؤثر در گریز از وضعیت فعلی می‌داند. تقوی پایین آمدن قیمت ارز پس از بالا رفتن عجیب آن را یکی از دستاوردهای بانک مرکزی می‌داند که با نظارت و تصویب قوانین سفت و سخت مانند ندادن ارز به صرافی‌ها را مثال خوبی برای این نظارت‌ها می‌داند. وی درباره تاب‌آوری اجتماعی جامعه ایران در کوران حوادث و تحریم‌ها می‌گوید: «راستش را بخواهید مسأله دیگر از تاب‌آوری گذاشته و مردم و دولت هر دو درحال تحمل کردن هستند. البته با وجود رئیس جمهوری امریکا که حتی نمی‌شود با او گفت‌و‌گو کرد، راه دیگری بجز تحمل باقی نمی‌ماند.»
بنابراین از دید وی نه تنها مردم درحال تحمل شرایط هستند بلکه دولت نیز مجبور است فشارهای زیادی را تحمل کند. ظاهراً مردم و دولت چاره‌ای جز تحمل نداریم اما به اعتقاد بسیاری تحمل جامعه ایران نه از سر انفعال بلکه به امید رسیدن به نقطه‌ رهایی و گشایش است.

کلمات کلیدی

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.