پیرمرد خادم بود یا خائن

سیاسی /
شناسه خبر: 495113

گزاره‌های دوگانه این چنینی در فرهنگ روزمره ما دیگر امر غریبی نیست، نگرش دوگانه ساز ایرانی بسرعت هر فرد یا جماعتی را ذیل این جهان شناسی یا بهتر بگوییم دیگرشناسی برده و تکلیف خود را با آن روشن می‌سازد.

کودتای ۲۸ مرداد 1332 و سقوط دولت ملی هم از همان قاعده نزد ایرانیان برخوردار است! یعنی دهه‌ها از آن واقعه می‌گذرد و همچنان روایت این رویداد در نوسان میان خدمت و خیانت در آمد و رفت است! نگاه ثنویت گرای ایرانی که ریشه در تاریخ بلند ایران دارد همچنان بر این مدار می‌چرخد و توان فاصله گرفتن از آن را نیافته است و شاید یکی از آن گره‌های ناگشوده و امتناع از تفکر یا بن‌بست‌های فکری باشد که ایرانی را درمانده خود کرده باشد!
در داستان کودتای تابستان داغ 1332 منتقدان محمدمصدق او را به لجاجت با انگلستان و امریکا و بانک جهانی بر سر حل مسالمت‌آمیز مسأله نفت متهم می‌سازند و حتی معتقدند که او برای آنکه در شمایل یک قهرمان بماند و بمیرد و از سوی مردم و حامیانش متهم به خیانت یا مماشات و کوتاه آمدن بر سر منافع ملی نشود، با فرستادگان دولت‌های انگلیس و امریکا و سازمان‌های بین‌المللی، با رویه مصالحه و مسامحه رفتار نکرد و کار را به تصمیم آنان جهت براندازی دولت ملی سوق داد.همچنین منتقدان مصدق را به اتخاذ روش‌هایی پوپولیستی یا حتی غیر قانونی در انحلال مجلس یا اخذ مجوز اختیاراتی فراقانونی از مجلس متهم می‌کنند که زمینه را برای تضعیف او و اتحاد مخالفانش علیه او فراهم کرد و در نهایت با همبستگی میان مخالفان داخلی و دشمنان خارجی دولت ملی منجر به کودتای ۲۸ مرداد شد و تاریخ ایران و سیاست و نگرش ایرانی را تا دهه‌ها از خود متأثر کرد و فهم ثنوی اندیشه ایرانی را نیز بیش از پیش رنگ و جلا داد و جان بخشید.
 در جدال میان منتقدان و مدافعان دولت ملی، گفت‌و‌گوها و پاسخ‌های بسیار رد و بدل شده است و این قصه همچنان داغ و تازه است و شاید که تا نسل یا نسل‌های بعد هم به همین منوال ادامه یابد!
 درباره عملکرد دولت ملی فارغ از هر صحت و سقمی می‌توان خرده‌ها گرفت و اما و اگر و شایدهایی به میدان آورد که اگر این‌گونه می‌شد یا اگر این کار را می‌کرد چه می‌شد و چه‌ها صورت می‌گرفت و چه بسا که شاید درست هم از آب در می‌آمد، ولی وظیفه یک مورخ یا پژوهنده تاریخ است که از میان اگرها و نقدهای بحق یا نا بحق، بجا یا نا بجا، صواب یا ناصواب، گفتمان حاکم بر عملکرد و کردار یک شخصیت یا دولتمرد یا دولت را بسنجد و بر ترازوی داوری بنشاند.
از میان بسیار نقدها و حلاجی‌ها از کارنامه دولت ملی، آنچه تاکنون اکثریت قریب به اتفاق موافقان و مخالفان و منتقدان مصدق بر آن اشتراک نظر دارند این است که مصدق «احیاگر یا کوشنده آن روح خموش یا به انزوا رانده شده ملی ایرانیان که وطن پرستی و دفاع از منافع ملی و شخصیت مستقل ایرانی در کارزار میان دولت‌ها و حاکمیت‌ها از یک سو، توأم با پاکدستی و روح بردبار و متسامح ایرانی در همزیستی با همدیگر در داخل کشور از سوی دیگر» بود. این بعد از ابعاد فکر ایرانی ریشه در تاریخ کهن خود از آیین مهری، مانوی و متجلی در شاهنامه فردوسی و یعقوب لیث صفاری، از پیش تا پس از اسلام دارد.
گفتمان حاکم بر دولت ملی و شخصیت مصدق، استقلال خواهی و حق حاکمیت ملی مردم ایران بر سرنوشت خود در نبرد منافع دولت‌ها در خارج و منافع گروه‌ها و جمعیت‌ها و احزاب و افراد در داخل بوده است. در این گفتمان به دور از هر تعصب و لجاجتی، می‌توان نقدها هم داشت و ضعف‌ها یا چالش‌هایی را برای ترسیم راه آینده آسیب شناسی کرد، اما گفتمانی که مصدق و شخصیت فکری او در دوره دوسال و نیمه دولت خود ریل‌گذاری کرد، گفتمان استقلال ایران از دولت‌های ابرقدرت برآمده از جنگ جهانی و دوران جنگ سرد در جهت دفاع و حفظ منافع ملی ایران و ایجاد زمینه و تمرین و ممارست ایرانیان در داخل برای رشد شخصیت دموکراتیک و همزیستی مسالمت آمیزشان با حفظ حقوق قانونی و شهروندی‌شان بود. فهم این گفتمان وقتی روشن‌تر می‌شود که آن را با دیگر گفتمان‌ها و رویه دولتمردان و دولت‌ها بسنجیم و ارزیابی کنیم. حتی می‌توان زیست فردی و اخلاقی او را به‌عنوان یک دولتمرد مورد خطاب و توجه مردم، با دیگر رؤسای دولت‌ها کاوید و پاک زیستی و پاک دستی و رویه اخلاقی او را نیز مورد سنجش و داوری قرار داد. اینجا است که می‌توان هم از یک شخصیت یا کاراکتر و هم از یک دولتمرد برای نسل جوان ایرانی گفت و هم در ذیل گفتمانی که مصدق ترسیم کرد، به آسیب شناسی درون این گفتمان نیز پرداخت، بدون آنکه در اسارت جدال ناپایان دوگانه و ثنوی «خدمت یا خیانت، خادم یا خائن» گرفتار شد.
 

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.