یادداشتی از دکتر مهراب صادق نیا (دکترای جامعه‌شناسی فرهنگ و هیأت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب)

فلسفه عید قربان

اندیشه /
شناسه خبر: 493397

در ادیان ابراهیمی، قربانی کردن همانگونه که از نام آن پیدا است به معنای تقرب جستن و نزدیک شدن به خدای متعال است. انسان‌ها بوسیله عمل قربانی کردن، خود را به خدا نزدیک کرده و اطاعت خود را به نمایش می‌گذارند. در سنت ادیان ابراهیمی «قربانی» معنای دیگری هم دارد و آن عبارت است از تعهد و التزام به آنچه که خداوند متعال می‌فرماید.

1. قربانی کردن از کهن‌ترین کنش‌های مذهبی انسان است. در آیین‌های باستان، فرقه‌های مختلفی بودند که برای نشان دادن تعلق خود به خدا یا خدایانِ خود و نیز برای جلب برکات آسمانی، عزیزترین داشته‌های خود را قربانی می‌کردند. آنان در ازای این قربانی، از خدایان خود رفاه، زایش، سلامتی، امنیت و در امان ماندن از همه بدی‌ها و تلخ‌کامی‌ها را مطالبه می‌کردند. در میان آنچه بشر نخستین در برابر خدایان خود قربانی می‌کرد، مهمترین چیزها، قربانی کردن فرزند و بویژه فرزند نخست بود.

2. با آغاز سنت‌های مذهبی در ادیان ابراهیمی، قربانی کردن رنگ دیگری به خود گرفت. در جهان باستان، رابطه بین انسان و خدا از نوع «پرستش» بود؛ به این معنا که خدا و خدایان پرستش‌شوندگان بودند و انسان‌ها پرستندگان. در حالی که با آغاز ادیان ابراهیمی، رابطه بین انسان و خداوند از سطح پرستش به سطح «اطاعت» تغییر پیدا کرد؛ به این معنا که خدا و خدایان اطاعت‌شوندگان بودند و انسان‌ها اطلاعت‌کنندگان.

در رابطه پرستش، تعدد خدایان بلامانع بود در حالی که در رابطه اطاعت، تعدد خدایان ممنوع و ممتنع است. در رابطه نخست، انسان‌ها دستوری را از خدا دریافت نمی‌کردند که آن را اطاعت کنند و یا خدا واجد کیفیت‌هایی از ارزش‌های اخلاقی نبود که لازم باشد انسان‌ها از آنها تبعیت کنند. در حالی که در ادیان ابراهیمی خدا از کیفیت‌های اخلاقی برخوردار است که لازم است انسان‌ها از آن کیفیت‌ها تبعیت کرده و آنها را در خویش بوجود آورند؛ همچون بخشندگی، غفور و رحمانیت و ...

3. در ادیان ابراهیمی، قربانی کردن همانگونه که از نام آن پیدا است به معنای تقرب جستن و نزدیک شدن به خدای متعال است. انسان‌ها بوسیله عمل قربانی کردن، خود را به خدا نزدیک کرده و اطاعت خود را به نمایش می‌گذارند. در سنت ادیان ابراهیمی «قربانی» معنای دیگری هم دارد و آن عبارت است از تعهد و التزام به آنچه که خداوند متعال می‌فرماید. برای مثال، وقتی حضرت ابراهیم(ع) به روایت اسلام حضرت اسماعیل و به روایت یهودیت حضرت اسحاق را به قربانگاه می‌برد، این قربانی به معنای التزام به تعهدی است که خداوند از حضرت ابراهیم مطالبه می‌کند و یا در سنت دینی یهودی‌ها وقتی که حضرت موسی(ع) ده فرمان را از جانب خداوند می‌گیرد، با قربانی کردن گوسفند و پاشیدن خون آن بر سر جماعت یهودیان بدین وسیله تعهد و التزام قوم یهود را به ده فرمان که نخستین بیانیه‌های تشریعی خدا برای بنی‌اسرائیل بودند را اعلام می‌دارد و در این میان هر وقت و به هر دلیلی که انسان نافرمانی کند و دستوری از دستورات خدا را زیر پا گذارد، دوباره با انجام دادن قربانی مجدد به آن تعهد پیشین تأکید می‌ورزد.

در ادیان ابراهیمی، همچنین قربانی می‌تواند به معنای توبه و بازگشت نیز معنا شود؛ یعنی هر وقت انسان کاری می‌کند که خشم خدا را بر می‌انگیزد، و رابطه خود را با خدا بهم می‌زند بوسیله عمل قربانی این رابطه را دوباره بازسازی کرده و اطاعت و بندگی خود را اعلام می‌دارد.

4. در اسلام نیز قربانی رسمی متداول است که نسبت به ادیان دیگر یعنی یهودیت و مسیحیت تفاوت‌هایی دارد، قربانی در اسلام قبل از هر چیز با هدف «تقرب به درگاه خداوند» صورت می‌گیرد و از صورت‌های زشت قربانی در ادیان باستان مانند ذبح انسان یا به هدر دادن گوشت قربانی در یهودیت خالی است. و قربانی به معنای نعمت الهی برای بندگان محتاج خداوند و در جهت رضای خداوند متعال تقدیم می‌شود.

5. در اسلام به مناسبت‌های مختلفی انسان به انجام قربانی دعوت شده است؛ برای مثال، «قربانی هدی» که بر حاجیان واجب است آن را در حج تمتع و در منا به جا آورند و برای آن ابتدا شتر، سپس گاو و بعد گوسفند سفارش شده است.

دوم، «قربانی اضحیه» که در روز عید اضحی یعنی عید قربان صورت می‌پذیرد. انگیزه این نوع قربانی به یادآوری سنت قربانی در اسلام و عملی است که حضرت ابراهیم(ع) انجام داد.

 سوم، قربانی برای کفاره ارتکاب به هر کاری است که ممنوع است. برای مثال اگر حاجیان در انجام اعمال خود، عمل ممنوعه‌ای انجام دهند، لازم است که قربانی انجام دهند.

چهارم، قربانی برای وفای به نذر است؛ نذرِ شکر گذاری. در همه این موارد آنچه اهمیت دارد، این است که انسان عزیزترین چیز در پیش خود را برای خداوند متعال قربانی می‌کند.

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.