حال و روز گیاهان دارویی و کرفس کوهی در ارتفاعات فریدونشهر

بی پناهی فرزند برف در پشتکوه

گزارش /
شناسه خبر: 492909

آبی زلال و تمیز و آسمانی با ابرهای تکه‌تکه معلق شناور و افقی دور و منتهی به کوه‌هایی که خورشید مردادماه هم نتوانسته برف‌های آنها را آب کند وسوسه‌ات می‌کند که برانی و بروی؛ پشتکوه اول و دوم و سوم اصفهان را پشت سر بگذاری و برسی به مرزهای استان چهارمحال‌وبختیاری.

وقتی از فریدونشهر می‌گذرم و در جاده‌ای باریک با آسفالتی نه‌چندان مناسب، به‌ سمت کوه‌های به برف نشسته در افق روبه‌رو می‌رانم، با عبور از هر روستا می‌بینم که در این مسیر، فریدونشهر آخرین جایی است که نشانه‌های شهر و حداقل‌های امکانات رفاهی را در خود دارد؛ در مسیر خبری از استراحتگاه و پایگاه امدادی و... نیست. روایت‌هایی که مردم محلی از دشواری رفت‌وآمد در پشتکوه در ماه‌های بارش برف می‌گویند چنان دلهره‌آور است که در وسط تابستان هم از رانندگی در این مسیر نگران می‌شوی؛ زمستان امسال تا اواسط فروردین، راه ارتباطی به پشتکوه دوم و فریدونشهر بسته بوده.
یکی از اهالی گرجی‌نشین «نهضت آباد» می‌گوید در زمستان گاه مسیر 120 کیلومتری تا «کلوسه» در پشتکوه دوم یک هفته و ۱۰ روز هم طول می‌کشد! باور این روایت در جایی که فاصله‌اش با اصفهان ۳۰۰ کیلومتر بیشتر نیست در سال ۱۳۹۸ هجری شمسی سخت است اما حقیقت دارد. مردم روستاهای پایین‌دست پشتکوه عادت دارند به اینکه در شب‌های زمستانی و هنگامی که در خانه مشغول تماشای تلویزیون هستند یا دورهمی گرفته‌اند، کسی در خانه‌شان را بزند و با میهمان ناخوانده‌ای مواجه شوند که در مسیر رفت یا آمد از کلوسه، وستگان، کاهگانک یا دورک گرفتار برف و راهبندان شده؛ ماشینش در میان برف گیر کرده و می‌خواهد شب را در جایی به صبح برساند. لرهای موگویی پشتکوه، خواسته یا ناخواسته باید میهمان‌نواز باشند.
طبیعت اینجا در پس چهره جذاب و دلبرانه خود در بهار و تابستان؛ روی خشن و سختی هم دارد که غیربومی‌ها و گردشگران کمتر آن را دیده‌اند. برف در بارشی بی‌وقفه تا ارتفاع هشت متر هم قد می‌کشد. به جاده هم اعتباری نیست. با اینکه به گفته مسئولان سالی 20 تا 30 میلیارد تومان خرج بازگشایی جاده‌های منتهی به فریدونشهر می‌شود، باز هم در هنگامه‌ای که برف به پا می‌کند از ماشین‌های فرسوده و خسته راهسازی کاری ساخته نیست. گاه همین ماشین‌ها خراب می‌شوند و آن موقع نجات مأموران راهسازی و تهیه قطعه برای ماشین خراب شده و تعمیر آن هم خود تبدیل به ماجرا و مسأله‌ای تازه می‌شود.
برف اما هرچه برای ساکنان پشتکوه، زحمت است برای کرفس کوهی رحمت است. به این گیاه، «نوزاد برف» هم می‌گویند و پشتکوه فریدونشهر مهم‌ترین و وسیع‌ترین منطقه در جهان برای رویش کرفس کوهی است. گیاهی که خواص دارویی و ویژه بودن شرایط رویش، آن را تبدیل به تحفه گران پشتکوه کرده است.
نوزاد برف در ارتفاع بالای 3 هزار متری، جایی که به‌دلیل سرد بودن هوا و صعب‌العبور بودن، امن‌ترین پناهگاه برای بقای یک گیاه است، در مرداد ماه به گل می‌نشیند تا بذر آن در دستان سرد بادهای شهریور ماه و اوایل پاییز در سراسر کوه‌ها و دامنه‌های پشتکوه پراکنده شود. از اواخر مهرماه و اوایل آبان ماه بارش برف در ارتفاعات پشتکوه آغاز می‌شود و بذر کرفس در پناه برف رشد زیرزمینی خود را آغاز می‌کند. زمانی چهار ساله لازم است تا کرفس کوهی آماده رویش شود.
ارتفاعات 2 هزار و 100 تا 3 هزار و 700 متری، بهترین شرایط رویش این گیاه است. زینب دورانی که در فریدونشهر به فروش گیاهان دارویی اشتغال دارد، می‌گوید: «کرفس کوهی پس از آب شدن برف سه تا چهار ماه رشد می‌کند و بعد دوره گل‌دهی و به بذر نشستن آن آغاز می‌شود. این دوره چهار الی پنج هفته طول می‌کشد. اگر در هفته‌های اول پس از آغاز رویش، این گیاه چیده شود دیگر امکان رویش مجدد آن وجود ندارد. همین زمان هم بهترین وقت برای بازار سیاه آن است؛ به‌دلیل اینکه راه‌های کوهستانی هنوز سرد و برفی هستند و کرفس امساله در بازار نیست. کرفس کوهی در اوایل سال تا 300 هزار تومان هم به فروش می‌رسد، اما باید توجه داشت هر بوته کرفسی که در فروردین ماه و اردیبهشت به فروش می‌رسد، به معنای آن است که این گیاه دیگر امکان رشد در سال‌های آینده را نخواهد داشت.»
به‌همین دلیل هم قلمرو کرفس کوهی در فریدونشهر هر سال کمتر و کمتر می‌شود. رویشگاه کرفس کوهی در چشم برهم زدنی و در طول چند سال بشدت محدود شده است. در گذشته محدوده این رویشگاه از فریدونشهر تا پشتکوه دوم و سوم را دربر می‌گرفت؛ جایی  در روستای دورک، مرز استان اصفهان و چهارمحال‌وبختیاری. مرتضی سامانی از عشایر پشتکوه می‌گوید:«تا چند سال پیش در فریدونشهر بعد از پیست اسکی می‌توانستیم در همان اوایل فروردین کرفس‌های کوهی را ببینیم اما ریشه‌کنی و چیدن آن در همان هفته‌های اول رویش، باعث شده محدوده رویش کرفس کوهی تا کلوسه عقب‌نشینی کند.»
کلوسه در لفظ بختیاری به معنای کرفس کوهی است. اگر زمستان بارانی باشد، اواخر این فصل و اگر پربرف باشد، همزمان با آب شدن برف‌ها در فروردین و اردیبهشت، کرفس رویش خود را آغاز می‌کند. اهالی کلوسه می‌گویند امسال به‌ دلیل برف زیاد رویش کرفس‌های کوهی تا خرداد ماه هم طول کشید.
منطقه پشتکوه از مناطقی است که با وجود بارش‌ها و آب فراوان، با کاهش جمعیت و مهاجرت مواجه است. راه‌اندازی کار و کسب اقتصادی در این منطقه دشوار است. فصل سرما از اواخر شهریور ماه آغاز می‌شود و این سرمای دیرپا تا اواسط اردیبهشت ماه در این منطقه خیمه می‌زند. زمان در این گوشه از جغرافیای پرتنوع ایران رفتار دیگری دارد. محصولات سردرختی، شهریور و اواخر مرداد برداشت می‌شود، گیاهان مرتعی از اردیبهشت ماه به بعد سر از خاک درمی‌آورند، هوا طبیعت دوگانه‌ای دارد؛ آفتاب تن را می‌سوزاند و سایه می‌لرزاند.
فروش گیاهان دارویی خاص پشتکوه مزیتی برای بومیان منطقه است تا کمک‌خرج اداره خانواده باشد و همین مسأله موجب تهدید رویشگاه کرفس کوهی شده است. گیاهی که خواص آن در کاهش چربی خون، درمان دردها بویژه کمردرد، درمان فشارخون و... هرسال بر مشتریانش می‌افزاید و هر سال هم به مرز نابودی نزدیک می‌شود. مسئولان سه تا چهار سالی هست که به‌طور جدی در تلاشند تا کرفس کوهی از وضعیت قرمز خارج شود. در فصل بهار، ایستگاه‌های بازرسی محیطبانی در جاده‌های منتهی به فریدونشهر فعال می‌شوند و کرفس کوهی چیده شده مصادره و با قاچاقچیان برخورد می‌شود.
وزارت جهاد کشاورزی نیز با همکاری محیط‌زیست درحال راه‌اندازی و واگذاری طرح‌های کشت و احیای کرفس کوهی است. حسین ویسی که دانش‌آموخته رشته کشاورزی است و پیگیر انجام طرحی برای کشت کرفس کوهی در فریدونشهر، می‌گوید: «در پشتکوه، زمان اندکی برای فعالیت‌های کشاورزی مرتبط با کشاورزی و دامپروری وجود دارد. سرما زود می‌آید و دیر می‌رود. انجام طرح‌های کشاورزی باید متناسب با اقلیم منطقه باشد. شهریور ماه دوره بذردهی کرفس کوهی آغاز می‌شود. جهاد کشاورزی منطقه بذر را از اهالی خریداری می‌کند و در اختیار کسانی قرار می‌دهد که آماده سرمایه‌گذاری و فعالیت در زمینه کشت کرفس کوهی هستند. زمین و تسهیلات بانکی هم در اختیار آنها قرار می‌گیرد. این طرح‌ها البته به نظر من باید زودتر از اینها و قبل از اینکه حیات کرفس کوهی در وضعیت قرمز قرار گیرد انجام می‌شد اما بازهم غنیمت است.»
زینب دورانی هم به تغییر رفتار مردم و برنامه‌های دولت امید بسته. او می‌گوید: «کرفس کوهی، تره، شوید کوهی و کتیرا، نان سفره بسیاری از ساکنان پشتکوه را تأمین می‌کند. بنابراین باید هم مردم و هم دولت هر دو برای حفظ سرمایه پشتکوه تلاش کنند. من خودم حتی اگر مشتری داشته باشم به هیچ قیمتی کرفس کوهی را در فروردین و اردیبهشت ماه نمی‌خرم. من خریدار و فروشنده کرفس خشک شده هستم. به تازگی شرکت‌های تعاونی روستایی برای فرآوری گیاهان دارویی هم به میدان آمده‌اند. مردم اگر خودشان بدانند که حفظ کرفس کوهی چقدر روی زندگی‌شان تأثیر می‌گذارد، بیشتر و بهتر از مأموران دولتی حافظ آن می‌شوند.»
 

کلمات کلیدی

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.