اخبار آنلاین روزنامه ایران (ایران آنلاین) وابسته به موسسه فرهنگی و مطبوعاتی ایران

  • پنج شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۹

در تعظیم شعائر و ایام الله

مردم شناسی ماموریت شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی

مردم شناسی ماموریت شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی
دکتر علیرضا قبادی پژوهشگر موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران

سیاستگذاری، برنامه ریزی، سازماندهی، نظارت و راهبری" شعائر دینی باید به گونه ای باشد که به سودمند کردن آن برای همه افراد و گروههای اجتماعی منجر شود و شقاق و انفکاک را ایجاد نکند

شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی به عنوان یکی از نهادهای متولی مناسک سیاسی و مذهبی در سالهای پر فراز و نشیبِ پس از انقلاب اسلامی از طریق فرهنگ سازی و تکیه بر ارزشهای بنیادین انقلاب اسلامی، همواره تلاش نموده تا از پشتوانههای مردمی انقلاب حمایت کرده و مناسک سیاسی را با تاکید بر بنمایههای اسلامی و انقلابی زنده نگاه دارد. این مناسک و شعائر که به زعم اندیشمندان حوزه علوم انسانی همواره زمینههای همبستگی اجتماعی را فراهم نموده است، شاید اصلیترین ابزار بیانکنندۀ شکلگیری یکپارچگی و انسجام اجتماعی در جامعه باشد، به نحوی که امروزه کنشگران اجتماعی با حضور مستمر در تظاهرات و راهپیماییها انتظارات عمومی خودشان را از سیاسیون و دولتمردان جمهوری اسلامی ایران اعلام داشته و در راستای پاسداری از ارزشها و هنجارهای اجتماعی گام برمیدارند. به زعم رهبر معظم انقلاب مردم‌سالاری دینی در جامعه ما تنها در سطحِ منابع مشروعیت (خدا و مردم) متوقف نمانده و به عرصه‌هایی نو در زمینه‌ی مشارکت سیاسی مانند مناسک سیاسی همچون راهپیمایی ۲۲ بهمن و روز قدس و ... نیز کشیده شده است، که این مهم از ماموریتهای شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی بوده و این نهاد همواره مناسک سیاسی را در راستای حفاظت از مردمسالاری دینی برپاداشته است

شعائر و  مناسک  از جمله نیازهای مشترک و فطری همه انسان ها هستند. مردم شناسان معتقدند که  جامعه ای را نمی توان یافت که خالی از مناسک و شعائر باشد. قرآن کریم نیز به این موضوع اشاره کرده است.(حج/67)
پدیده های دینی به طور طبیعی در دو مقوله باورها و شعائر طبقه بندی می شوند؛ باورها نوعی معارف هستند که در حوزه اندیشه جای می گیرند و شعائر شیوه ای از کنش اند. این  دو جزء دین به یکدیگر وابسته اند. شعائر از باورها مشتق می شود و باورها از طریق اعمال زنده مانده و از فراموش شدن مصون می ماند  معمولا اقدام نیایشی بدون نوعی باور وجود ندارد  و باورها نیز جز از راه مناسکی تقویت نشده و پایداری نمی یابند( قبادی 1394: 20) 
مناسک و شعائر به سبب تدوام و تکرار، نقش مهمی در نهادینه کردن رفتارها و باورها دارند. از این روست که  در تمامی جوامع مناسک و شعائر،  عنصر مهمی تلقی شده  و مورد توجه سیاست گذاران فرهنگی است.
در جامعه ما شعائر و مناسک، حجم وسیعی از رفتار ما را شکل  می دهد به طوری که کمتر فعالیت را می توان به وسعت و دامنه آن یافت.شعائر و مناسک یکی از  مولفه مهم هم ساز در هویت ملی و دینی و از عناصر پایه گذار درتعمیق و نهادینه کردن باورهای دینی در جامعه است. مراسم و شعائر دینی  نقش مهمی در تحولات تاریخ معاصر ما و سهم عظیمی در  بسیج نیروهای انقلابی داشته است.
برخی نقش شعائر و مراسم را فراتر  دانسته  و معتقدند  شعائر  به  طور مستقیم و غیر مستقیم به عنوان مکان آموزشی در گفتمان سازی  نقش دارند « مکان های آموزشی  نه تنها موضوع گفتمان اند؛ بلکه به صورتی تمرکز یافته در گسترش و انتشار گفتمان یعنی در تعیین سرنوشت اجتماعی گفتمان در گیرند  این تشکیلات دسترسی افراد را به انواع مختلف گفتمان تحت کنترل خود دارند....هر نظام آموزشی  یک ابزار سیاسی برای ابقاء  یا تعدیل تناسب گفتمان ها با دانش و قدرتی هستند که با خود به همراه می آورند»(عضدانلو،1380: 56)
از این رو پس پیروزی انقلاب اسلامی و استقرار جمهوری اسلامی ایران، موضوع بهره گیری از شعائر الهی  به عنوان بستر  و تبلور عینی باور های دینی و انقلابی  مورد توجه امام خمینی(ره) و سایر مسئولان کشور قرار گرفت و شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی  در سال های آغازین  انقلاب یعنی در  12 مرداد 1359  تشکیل شد البته در تاریخ 1373/4/19 شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی براساس مصوبه مجلس شورای اسلامی در فهرست نهادهای عمومی غیردولتی قرار گرفت و باستناد ماده واحده قانون مصوبه سال 1387 مجلس شورای اسلامی، اساسنامه آن در جلسه مورخه 1388/7/26 به تصویب هیأت محترم وزیران رسید.
چنانچه بخواهیم به نسبت این نهاد و آموزه های دینی  بپردازیم باید به اهداف پنج گانه  این  نهاد از یک سو و جایگاه شعائر  و مناسک دینی در منابع اسلامی  از سو دیگر اشاره کنیم:
الف) اهداف پنج گانه شورای تبلیغات اسلامی:
1.ایجاد بستر مناسب جهت تعظیم شعائر و ایام‌الله، تعمیق باورها، ارزش‌ها و ترویج فرهنگ انقلابی، افزایش انگیزه مشارکت مردم در برگزاری مراسم
2. زنده نگاه‌داشتن و نکوداشت مناسبت‌های انقلاب اسلامی به منظور تجدید میثاق با آرمان‌های انقلاب اسلامی
3. اشاعه فرهنگ دینی و انقلابی و تثبیت و تعمیق آن در بین اقشار مختلف جامعه، به ویژه نسل جوان، از طریق برگزاری مراسم و استفاده بهینه از ظرفیت‍‌های ملی آن
4. برگزاری مراسم عمومی در داخل و خارج از کشور به منظور بزرگداشت مناسبت‌های جهان اسلام با همکاری مراجع ذی‌ربط مانند وزارت امور خارجه و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی
5.ـ تقویت و تحکیم ارزش‌ها و ارکان انقلاب اسلامی و نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران و تحقق آرمان‌های حضرت امام خمینی (ره) و رهبری نظام (http://ccoip.ir)  
ب) جایگاه شعائر دینی در قرآن و نهج البلاغه
قرآن کریم اولین و اصلیترین منبع و مرجع اسلامی، حامل پیامی از ناحیه خداوند به آدمی است که حجیتی تام دارد و حجیت دیگر منابع اسلامی از این منبع سرچشمه گرفته و سیراب می‌شود.  در قرآن کریم آیات  ذیل  در باره شعائر الهی  آمده است: 
-«یا ایها الذین امنوا لا تحلوا شعائر الله» (مائده/ 2). خطاب به مومنین آمده است که «حرمت شعائر الهی را نشکنید و آن را حلال نشمارید» (بهرام پور، 1387: 106).
-«و من یعظم شعائر الله فانها من تقوی القلوب» (حج/ 32).«بزرگی و تعظیم شعائر الهی از نشانه های تقوی قلبی است». 
-«البدن جعلناها لکم من شعائر الله لکم فیها خیر» (همان/ 36).
-«ان الصفا و المروه من شعائر الله» (بقره/ 158).
علامه طباطبائی شعائر را جمع شعیره به معنای علامت معنی کرده است و شعائر الله علامتهایی است که خداوند آن‌ها را برای طاعت بندگانش نصب فرموده است و این علامتها بندگان خدا را به سوی خدا دلالت میکند و خدا را به یادشان میآورد و منظور از شعائر الله، شعائر مذهبی تشریعی است» (طباطبائی: 1363، ج1: 579 و ج14: 526-555 و ج 5: 264).
علاوه بر آیات مزبور آیات زیر  که درباره مناسک نیز آمده، مبین ماموریت های شورای تبلیغات اسلامی می باشد:
-«ربنا و...و ارنا مناسکنا» (بقره/ 127).
«فمن کان منکم مریضا او به اذی من راسه ففدیه من صیام او صدقه او نسک» (همان/ 196). در این آیه، روزه، صدقه و قربانی (نسک) در هنگام ناتوانی از انجام اعمال حج از حاجیان به عنوان عوض از اعمال بجا نیاورده (تراشیدن سر) پذیرفته شده است (بهرام پور، 1387: 30) .
-«فاذا قضیتم مناسککم فاذکروا الله کذکرکم ءاباءکم» (همان/ 200). چون اعمال خود را به انجام رساندید خدا را آن گونه که پدران خود را یاد می کنید، یاد کنید. (بهرام پور، 1387: 31)
-«قل ان صلاتی و نسکی و محیای و مماتی لله رب العالمین» (انعام/ 162). بگونماز، عبادت، زندگی و مرگ من برای پروردگار جهانیان است.
-«و لکل امه جعلنا منسکا لیذکروا اسم الله» (حج/ 34). در این آیه به قرار دادن منسک برای همه امتها اشاره شده است.
-«لکل امه جعلنا منسکا هم ناسکوه فلا ینازعنک فی الامر» (حج/ 67). این آیه نیز مانند آیه قبلی به قرار دادن منسک برای همه امتها و عدم منازعه در آن اشاره دارد.
علامه طباطبائی مناسک را جمع منسک به معنای عبادت تعریف کرده است. منسک عملی است که به عنوان عبادت آورده میشود. منسک به معنای مطلق عبادت است لیکن بیشتر در ذبح یا قربانیای که به منظور تقرب به درگاه خدای سبحان انجام می گیرد گفته میشود ( طباطبایی، 1363، ج14: 534).
علامه طباطبائی در ذیل آیه‌ی 127 سوره بقره، در مورد درخواست حضرت ابراهیم از خداوند می گوید: «چون مناسک به «نا» "اضافه" شده است افاده تحقق میکند یعنی مناسکی منظور است که ازحضرت ابراهیم سرزده است، نه آن اعمالی را که خدا خواسته تا انجامش دهد. حضرت ابراهیم از خدا میخواهد، حقیقت اعمالی را که از ما به عنوان عبادت تو سرزده به ما نشان بده و نمی خواهد در خواست کند که طریقه عبادت خودت را به ما یاد بده و یا ما را به انجام آن موفق گردان. هدف توفیق و تعلیم نیست، بلکه درخواستی برای ارائهی حقیقت عمل است» (طباطبایی، 1363، ج 1: 394، ج،430:1 و ج 14: 534).
از آنجا که در آیات 67 و 34 سوره حج، مناسک جزء ویژگی همهی امتدانسته شده است. علامه طباطبایی بعد مناسکی دین را یکی از ویژگیهای همهی امتها در ادوار تاریخی یکی بعد از دیگری می داند (همان، ج14: 620)
از آیات مورد اشاره می توان مطالب ذیل را در اهتمام و تعظیم شعائر الهی استنباط کرد:
1. در همه این آیات شعائر به الله (شعائر الله) اضافه شده است که اهمیت شعائر را می رساند؛
2. به تعظیم شعائر الهی توصیه و تأکید شده است؛
3. مومنین، مخاطب حرمت نگه داشتن به شعائر الهیاند؛
4. تعظیم شعائر الله از نمونههای تقوی قلبی ذکر گردیده است؛
5. مکان‌هایی چون صفا و مروه از شعائر الهی بر شمرده شده است,
6. قربانی حیوانی مانند شتر از شعائر الهی است؛
7. در شعائر الهی خیر و منفعت قرار داده شده است؛
8- با توجه به جایگاه حضرت ابراهیم در ادیان یهود، مسیحیت و اسلام این تقاضا قطعاً در آیین یهود و مسیحیت نیز حامیانی داشته است که نقش مناسک را در ادیان گذشته نیز نشان می دهد؛
9- به‌کار گیری واژه«ارنا» و اضافه مناسک به «نا» و درخواست حضرت ابراهیم از حقیقت مناسک، توجه به باطن و حقیقت مناسکی که در حال انجام آن می باشیم را به ما گوشزد می کند؛
10- قرار گرفتن «نسک» در کنار نماز و مرگ و زندگی در آیه جایگاه والای مناسک را نشان می دهد؛
11-قرار دادن منسک از سوی پروردگار برای همه امتها به اهمیت عام و فطری بودن مناسک دلالت دارد؛
12- انتساب منسک هم به خدا و هم به امت قابلیت ارتباطی مناسک را یادآور می شود؛
13- تأکید بر نبودن مجادله و تنازع مردم با پیامبر درباره‌ی مناسک، در آیه‌ی 67 سوره حج جای تأمل خاصی دارد.
از مجموع آیات درباره "نسک" و "شعیره" و استدلات آن می توان نتایج زیر را درباره تعظیم شعائر الهی ارائه کرد:
1- وجود مناسک در همه امتها: مناسک نه تنها در ادیان ابراهیمی بلکه در همه امتها وجود داشته است.
2- ضرورت تعظیم شعائر: احترام و تعظیم شعائر الهی ضرورت دارد.
3- تعظیم شعائرالهی راهی جهت کسب تقوی: تعظیم شعائرالهی از مصادیق تقوی قلبی است.
4- وجود خیر و منفعت در شعائر دینی: می‌توان این گونه برداشت کرد که در تعظیم شعائر الهی باید به نیازهای فرهنگی مخاطب – به عنوان بخشی از منافع او- توجه شود.
5- تداوم فعالیتهای سودمند: فعالیتهایی که برای مردم سودمند باشند، تداوم می‌یابند و چنانچه فایده ای برای مردم نداشته باشند، دور انداختنی میشوند؛ به عنوان نمونه کلمه «ناس» در سوره رعد، به سودمندی برای همه افراد و گروههای اجتماعی توجه دارد.
6- توجه به غایت و هدف اصلی مناسک دینی: مهمتر از همه باید نسبت به حقایق موجود درمراسم دینی التفات کافی داشت و فقط به فرم یا ظاهر بسنده نکرد.
نهج البلاغه
اگرچه نمی توان به طور مستقیم  مفاهیم شعائر و مناسک را در نهج البلاغه یافت اما  از  دیگر سخنان حضرت علی (ع) می توان اهتمام حضرت  به شعائر و مناسک را  نتیجه گیری کرد:
حضرت علی(ع) در حکمت 401 می‌فرماید: «مقاربه الناس فی اخلاقهم امن من غوائلهم». هماهنگی در اخلاق و رسوم مردم، ایمن ماندن از دشمنی و کینه های آنان است» ( دشتی، 1384: 518 ).
یکی از شیوههای پیوستگی با مردم، مشارکت و نزدیکی در رسوم آنان است که موجب ایمن شدن از کینهها خواهد شد.

حضرت در بخشی از خطبه 145 می فرماید «و ما احدثت بدعه الا ترک بها سنه فاتقوا البدع والزموا المهیع ان عوازم الامور افضلها و ان محدثاتها شرارها» هیچ بدعتی در دین ایجاد نمیشود مگر آن که سنتی ترک گردد. پس از بدعتها بپرهیزید و ملتزم راه راست باشید نیکوترین کار سنتی است که سالیانی بر آن گذشته و درستی آن ثابت شده باشد و بدترین کارها آنچه که تازه پیدا شده و آینده آن روشن نیست. در این خطبه حضرت لزوم حراست از سنتهای پایدار را گوشزد می کند و نسبت به بدعتها هشدار میدهد.

حضرت در بخشی از نامه 53 می فرماید: «الواجب علیک ان تتذکر ما مضی لمن تقدمک من حکومه عادله او سنه فاضله او اثر عن نبینا ( صلی الله علیه و اله) او فریضه فی کتاب الله»
در این کلام حضرت غرض اصلی در شعائر دینی را چنین بر می شمارد:
- حکومتهای دادگستر پیشین
- سنتهای با ارزش گذشتگان (روش های پسندیده رفتگان)
- آثار پیامبر (ص)
- واجبات کتاب خدا ( دشتی، 1384: 420).
حضرت در بخشی دیگر از نامه 53 یادآور می شود «و لا تنقض سنّهً صالحهً عمل بها صدور هذه الامه و اجتمعت بها الالفه و صلحت علیها الرعیه و لا تحدثن سنه تضر بشی من ماضی تلک السنه فیکون الاجر لمن سنها و الوزر علیک بما نقضت منها» و آداب پسندیدهای را که بزرگان این امت به آن عمل کردند و ملت اسلام با آن پیوند خورده و رعیت با آن اصلاح شدند، برهم مزن و آدابی که به سنتهای خوب گذشتگان زیان وارد میکند، پدید نیاور که پاداش برای آورنده سنت و کیفر آن برای تو باشد که آن‌ها را در هم شکستی (دشتی، 1384: 406).

از جمله نامه‌هایی که می‌توان در جهتگیری و محتوای مراسم از آن بهره گرفت، نامه 74 نهج البلاغه است که حضرت به خط خود آن را نگاشت. در بخشی از نامه آمده است "...أَنَّهُمْ عَلَى کِتَابِ اللَّهِ یَدْعُونَ إِلَیْهِ وَ یَأْمُرُونَ بِهِ وَ یُجِیبُونَ مَنْ دَعَا إِلَیْهِ وَ أَمَرَ بِهِ لَا یَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً وَ لَا یَرْضَوْنَ بِهِ بَدَلًا وَ أَنَّهُمْ یَدٌ وَاحِدَةٌ عَلَى مَنْ خَالَفَ ذَلِکَ وَ تَرَکَهُ أَنْصَارٌ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ دَعْوَتُهُمْ وَاحِدَةٌ لَا یَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ لِمَعْتَبَةِ عَاتِبٍ وَ لَا لِغَضَبِ غَاضِبٍ وَ لَا لِاسْتِذْلَالِ قَوْمٍ قَوْماً..."
ترجمه همه نامه چنین است «این پیمان نامه‏اى است که مردم «یمن» و «ربیعه» آن را پذیرفته‏اند، چه آنان که در شهر حضور دارند چه آنان که در بیابان زندگى مى‏کنند. آنان پیرو قرآنند، و به کتاب خدا دعوت مى‏کنند، و به انجام دستورات آن فرمان مى‏دهند، و هر کس که آنان را به کتاب خدا بخواند پاسخ مى‏دهند، نه برابر آن مزدى خواهند، و نه به جاى آن چیز دیگرى بپذیرند، و در برابر کسى که خلاف این پیمان خواهد، یا آن را واگذارد، ایستادگى خواهند کرد. بعضى بعض دیگر را یارى مى‏دهند، همه متّحد بوده و به خاطر سرزنش کننده‏اى، یا خشم خشم گیرنده‏اى، یا خوار کردن بعضى، یا دشنام دادن قومى، این پیمان را نمى‏شکنند. بر این پیمان، حاضران و آن‌ها که غایبند، دانایان و ناآگاهان، بردباران و جاهلان، همه استوارند، و عهد و پیمان الهى نیز بر آنان واجب گردیده است که «همانا از پیمان خدا پرسش خواهد شد» و على بن ابى طالب آن را نوشت»( دشتی، 1386: 439 ).
مهم‌ترین مفاد و محتوای  پیمان اهل یمن و ربیعه چنین است:
1-پیرو قرآن، دعوت به پیروی از آن و دستور بر اساس آن؛
2- پاسخ به دعوت کنندگان قرآن؛
3- ایستادگی در مقابل واگذاران  به این پیمان؛
4-اتحاد با عمل کنندگان به این پیمان؛
سخنان امام علی(ع) در نامه هفتاد و چهار را می توان به عنوان محتوای در  برگزاری شعائر الهی مورد توجه قرار داد که  سهم زیادی می تواند در احیاء باورهای دینی نیز  داشته باشد
الف- موجب حیات مجدد حکومتهای دادگستر پیشین شود؛
ب- سنتهای با ارزش گذشتگان (روش های پسندیده رفتگان) را زنده کند؛
ج- موجبات حراست از آثار پیامبر (ص) و زنده کردن سنتهای وی باشد؛
د- منجر به احیاء واجباتی شود که در کتاب خدا آمده است.

جمع بندی و نتیجه گیری
نگاهی به اهداف پنچ گانه شورای تبلیغات اسلامی از جمله " سیاستگذاری، برنامه ریزی، سازماندهی، نظارت و راهبری" شعائر دینی و آموزه های دینی(قرآن و نهج البلاغه) نشان می دهد که   پیوند استوار و محکمی  میان ماموریت های شورای هماهنگی تبلغات اسلامی  و آموزه های دینی  درباره تعظیم شعائر الهی و ایام الله  وجود دارد. از این رو  باید در حفاظت از شعائر دینی  که سالیانی متمادی در حیات فرهنگی جامعه ما و جغرافیای فرهنگی مشابه ما جریان دارد وبا قلوب مردم پیوند خورده و موجب الفت و انس اجتماعی میان مردم و در بسیاری موارد سبب بسامان کردن امور اجتماعی مردم میشود اهتمام داشت و نسبت به آسیبها و بدعتهایی که موجب تضعیف آن می شود، مقابله و مبارزه کرد.آن چه  بیان شد صورت کارکردی این ساختار فرهنگی است که تداوم آن  نیازمند توجه به  مقتضیات عصر و نسل است. " سیاستگذاری، برنامه ریزی، سازماندهی، نظارت و راهبری" شعائر دینی باید به گونه ای باشد که  به سودمند کردن آن  برای همه افراد و گروههای اجتماعی منجر شود و شقاق و انفکاک را ایجاد نکند.
 

کپی