کشاورزی فرا سرزمینی؛ تجارت پرسود آب مجازی

اقتصادی /
شناسه خبر: 487978

نخست این سؤال را مطرح می‌کنم که هدف کشورها از کشت فراسرزمینی چیست؟ آیا ایران هم همان اهداف را در کشت فراسرزمینی دنبال می‌کند یا کشور ما اهداف جداگانه‌ای دارد؟ در زمینه تأمین و ارتقای امنیت غذایی، کشورها متناسب با ظرفیت‏ ها و پتانسیل‏‌های سرزمینی و روابط خارجی خود با سایر کشورها راهبردهای مختلفی را اتخاذ می‌کنند.

 برخی کشورها ممکن است تلاش برای خودکفایی در محصولات کشاورزی یا ترکیبی از تولیدات داخل و واردات مواد غذایی را به‌عنوان سیاست تأمین امنیت غذایی خود تعیین کنند. به‌همین منظور برخی کشورها تولید کافی غذا از محل منابع داخلی را شرط اولیه تأمین امنیت غذایی و در مقابل برخی دیگر از کشورها گسترش و استحکام روابط تجاری را شرط  پایداری امنیت غذایی خود می‌دانند. راهبرد دیگری که برخی کشورها در زمینه تأمین امنیت غذایی اتخاذ کرده‌اند، بهره‌گیری از منابع تولید و توسعه کشاورزی در کشورهایی است که دارای منابع کافی و ارزان برای تولید می‌باشد، که این راهبرد در ایران تحت عنوان کشت فراسرزمینی شناخته می‌شود. اهداف کشاورزی فراسرزمینی از جانب کشورها و شرکت‌های حقیقی و حقوقی متفاوت است. این اهداف می‌تواند شامل تأمین بخشی از امنیت غذایی کشور سرمایه‌گذار، تأمین انرژی از طریق تولید سوخت‏ های زیستی، تولید در کشور هدف به منظور صادرات محصولات کشاورزی یا ترکیبی از موارد فوق است.
براساس مطالعات به عمل آمده امنیت غذایی در هر کشوری به‌عنوان یکی از زیرساخت‌های با اولویت بالا در نظر گرفته می‌شود، البته هیچ کشوری نمی‌تواند ادعا کند که نیاز به منابع غذایی خود را 100 درصد به‌صورت خودکفا تأمین می‌کند. در هیچ کشوری سرانه زمین نسبت به جمعیت متعادل نیست. این موضوع در حوزه آب نیز صدق می‌کند. طی سال‌های گذشته مواد غذایی با نوسانات شدید قیمتی مواجه شدند که زندگی کشورهای با جمعیت فقیر را تحت تأثیر قرار داد و به‌دنبال این نوسانات، کشورها به تب و تاب تأمین موادغذایی از طریق منابع داخلی خود افتادند.
در مورد بخش دوم سؤال که آیا ایران هم اهداف سایر کشورها را در کشت فراسرزمینی دنبال می‌کند یا اهداف دیگری را دنبال می‌کند، طبق تعریف ارائه شده در آیین‌نامه کشت فراسرزمینی، بهره‌برداری از منابع، عوامل، ظرفیت‌ها و امکانات سایر کشورها برای تولید محصولات کشاورزی مورد نیاز کشور در راستای تأمین بخشی از امنیت غذایی کشوراست و دولت و وزارت جهاد کشاورزی به‌عنوان متولی کشت فراسرزمینی، سایر اهداف که کشورهای دیگر مثل تولید سوخت‌های زیستی و تولید جهت صادرات را دنبال می‌کنند ، مدنظر ندارد.
مزیت‌های کشت فراسرزمینی
ذکر این نکته ضروری است که تکیه بر تولید از منابع داخلی کشور از اهداف و سیاست‌های کلان بخش کشاورزی است و تمامی حمایت‏ ها و تمهیدات برنامه‏ ای برای دستیابی به این هدف توسط وزارت جهاد کشاورزی مورد تأکید است. علی‌ رغم نقاط قوت و فرصت‌های مناسب بخش کشاورزی کشور، وجود موانع و مشکلاتی از جمله قرارگرفتن بخش زیادی از کشور در منطقه خشک و نیمه خشک، تغییرات اقلیم و وقوع خشکسالی‌های پی‌ در پی، کوچکی واحدهای بهره‌برداری اراضی، محدودیت منابع آب و خاک باعث عدم تحقق اهداف بخش کشاورزی شده است.
از سوی دیگر مشکلات فراروی واردات مواد غذایی از جمله وجود معادلات دیپلماتیک در تجارت مواد غذایی بویژه در مواقع بحران‏، نوسانات شدید قیمتی، تغییر ذخایر راهبردی و... باعث شده که کشت فراسرزمینی به منظور تأمین بخشی از نیاز و تقاضای مواد غذایی کشور به‌عنوان راهکاری پشتیبان، اهمیت پیدا کند.
اما اگر بخواهیم مزایای انجام کشاورزی فراسرزمینی را بیان کنیم، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
تأمین بخشی از امنیت غذایی کشور و ایجاد اطمینان از تأمین نیاز کشور توسط سرمایه ‏گذاران داخلی
 استفاده از منابع فراسرزمینی (آب و خاک و...) و امکان برنامه ‏ریزی برای حفظ و احیای منابع پایه تولید کشور
 وجود زمینه‏ های مستعد و مناسب برای فعالیت اقتصادی و سودآور توسط بخش خصوصی و فعالان اقتصادی
 وجود بازار مطمئن و مناسب برای سرمایه‌گذاران کشاورزی فراسرزمینی
 فراهم آمدن بازار مناسب برای صدور نهاده‌های تولید از قبیل ماشین‌آلات و ادوات کشاورزی، پمپ‌های آب و... و از همه مهمتر صدور خدمات فنی و مهندسی کشاورزی
 ایجاد فضای مناسب برای به کارگیری فارغ‌التحصیلان بخش کشاورزی
 کسب مهارت و تجربه فعالان بخش خصوصی با حضور پایدار در عرصه جهانی و رقابت با تولید‌کنندگان محصولات کشاورزی و عرضه‌کنندگان خدمات فنی و مهندسی کشاورزی سایر کشورها
 وجود تبادل اطلاعات علمی، فنی و اجرایی با سایر رقبا در کشورهای هدف و انتقال تجربیات به  داخل کشور
موانع و مشکلات کشت فراسرزمینی
از جمله مشکلات عمده کشاورزی فراسرزمینی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- نوپا بودن فعالیت و تجربه کم اشخاص حقیقی و حقوقی متقاضی کشاورزی فراسرزمینی و شناخت ناکافی از محیط‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و حقوقی کشورهای هدف
- متغیربودن شرایط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشورهای هدف و راهکارهای مقابله با این تغییرات جهت کاهش ریسک‏ های اقتصادی و اجتماعی
- وجود رقبای دارای نفوذ سیاسی در کشورهای هدف و چگونگی مقابله با آنان بخصوص در کشورهایی که اراضی خویش را به کشت فراسرزمینی واگذار کرده یا می ‏کنند.
- وجود مشکلات مرتبط با ارز (تأمین و تبادلات ارزی) در شرایط کنونی
صرفه‌جویی در مصرف آب
90 درصد منابع آبی در ایران در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و طبق گزارش‌های بین‌المللی ایران در مرحله بحرانی قرار دارد. از طرفی با فرسایش خاک، شوری و گچ دار بودن آن نیز دست به گریبان است. البته کوچک بودن واحدهای بهره‌برداری نیز به‌عنوان مهم‌ترین عامل در کنار سایر موارد مطرح دلایلی هستند که موجب شده ایران به فکر کشت فراسرزمینی باشد. به طور میانگین می‌توان گفت یک هکتار کشت محصولات حدود 10000 مترمکعب آب مصرف می‌کند. بنابراین هر هکتار کشت فراسرزمینی را می‌توان معادل 10000 متر مکعب آب صرفه‌جویی در نظر گرفت. در آیین‌نامه کشت فراسرزمینی بهره‌برداری از منابع، عوامل، ظرفیت‌ها و امکانات سایر کشورها برای تولید محصولات کشاورزی مورد نیاز در راستای حفظ منابع پایه تولید و ارتقای امنیت غذایی و سایر نیازهای صنعتی کشورتعریف شده است.  در حقیقت کشاورزی فراسرزمینی نوعی تجارت آب مجازی است به این معنا که محصولی با استفاده از منابع کشوری دیگر بویژه آب آن کشور تولید و وارد کشور مقصد می‌شود و به این دلیل که بخش عمده آب مصرف شده طی فرآیند تولید در محصول نهایی وجود فیزیکی نداشته و بخش بسیار ناچیزی از آب مصرفی در پایان به‌عنوان آب واقعی در بافت محصول باقی می‌ماند، به آن آب مجازی می‌گویند.

کلمات کلیدی

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.