مروری بر نقش رسانه های مکتوب در هشت سال دفاع مقدس

مطبوعات رکن چهارم دفاع ملی

فرهنگی /
شناسه خبر: 481211

مطبوعات به‌عنوان یکی از ارکان دفاع هشت ساله از ابتدا تا انتهای جنگ تحمیلی، نقش عمده‌ای در مقابله با ترفند‌های تبلیغی دشمن برعهده داشته و به حمایت از دفاع شرافتمندانه وارد گود شدند. اما به رغم نقش‌آفرینی‌های فوق‌العاده، هرگز همچون سایر ارکان دخیل در جنگ (مردم/رهبری ونیروهای مسلح) دیده نشدند، تا آنجا که می‌توان گفت نقش مطبوعات در ردیف ناگفته‌های جنگ باقی مانده و همچنان مغفول است.

 مطبوعات کشور با کار ویژه‌های رسانه‌ای خود، در یک تقسیم کار نانوشته، وظیفه تهییج و بسیج عمومی در راستای دفاع ملی را سامان داده و به مقابله با تضعیف روحیه مقاومت از سوی دشمن شتافتند و با اطلاع‌رسانی بموقع و باورپذیر، سطح آگاهی عمومی را ارتقا داده و به شکل‌گیری صف متحد مردم از خطوط مقدم جبهه تا عمق شهرها و روستاها در برابر دشمنان یاری رساندند. خدمات مطبوعات کشور به دفاع ملی، به دوره هشت ساله جنگ تحمیلی محدود نمی‌شود و به‌ دلیل پیگیری‌های مسئولانه و هدایت امواج خبری در جهت ناکامی دشمن از دستیابی به اهداف شوم خود، در این بازه زمانی و عکس‌العمل بموقع و مطلوب نسبت به حوادث مربوط به جنگ دراین دوره حساس را تسهیل کردند.
حمایت از شرایط زندگی آرام در پشت جبهه‌ها یکی از اقدامات مهم و مؤثر مطبوعات در شرایط جنگ است که از اهمیت شایان ذکری برخوردار است. هدف‌گذاری مطبوعات در این دوره؛ افشای نیات غیرانسانی دشمن، اجبارحاکمان بغداد و سایر کشورهای حامی رژیم بعث عراق تبعیت از کنوانسیون‌های بین‌المللی، در شناسایی و تن دادن به حقوق ملت ایران، تبیین جایگاه انسانی اسیران جنگی و بسترسازی جهت آزادی هرچه زودتر و هرچه سهل‌تر آنان و... بود. دراین راستا، مطبوعات با به دست گرفتن ابتکار عمل در چارچوب صلاحدیدهای سامانه مدیریت تبلیغات جنگ از سوی نهادهای حاکمیتی اخبار و گزارش‌های متنوعی را تولید و منعکس کرده و جبهه‌ای تبلیغی به‌منظور مقابله با دشمن وحامیانش شکل دادند.
هشیاری نشریات در روزهای آغازین جنگ
در ماه‌های منتهی به جنگ تحمیلی که ارتش عراق با اقدامات ایذایی موجب بروز ناامنی در برخی مناطق و شهرهای مرزی بود، حتی در روزهای آغازین جنگ تحمیلی، به‌دلیل شرایط حاکم بر فضای عمومی کشور، اخباری با منابع محلی و گاه غیرموثق انتشار می‌یافت که استمرار این رویه می‌توانست آثار سوئی بر جای گذاشته و در نهایت به تضعیف روحیه دفاع ملی منجر شود. این دست خبرها با ترسیم چشم‌اندازی یأس آلود، جامعه را به انفعال وا می‌داشت و به جوی همراه با هراس و ناامیدی دامن می‌زد. با هوشیاری و همدلی مجموعه دست اندرکاران مطبوعات و اصحاب رسانه، ادامه این روند خیلی زود متوقف شده و خبرهای مرتبط با جنگ، پس از تأیید مراجع رسمی، قابلیت انتشار می‌یافت. بدین ترتیب نخستین اخبار با موضوع جنگ در قالب یک راهبرد هژمونیک و به‌عنوان نخستین محور تبلیغاتی د رچارچوب مقابله همه جانبه با تجاوز دشمن، همزمان با آغاز جنگ انتشار یافت. درهمین راستا اولین بار از سوی عالی‌ترین مقام اجرایی کشور، یعنی نخست‌وزیر وقت «شهید رجایی» ضمن نطقی از تریبون سازمان ملل، خطاب به شورای امنیت طرح شد. وی در این نطق تصریح کرد: «رژیم عراق افراد غیرنظامی و شهروندان عادی ساکن شهرها و روستاهای مرزی را ربوده و به‌عنوان اسیر با خود می‌برد و به همراه اسیران جنگی شکنجه و به قتل می‌رساند.» محمدعلی رجایی در ادامه نطق خود، خواهان رسیدگی به جنایات جنگی رژیم حاکم برعراق و اقدام مؤثر نهادهای بین‌المللی با هدف جلوگیری از اینگونه اعمال ضدانسانی می‌شود. سخنان رئیس دولت وقت در رسانه‌های جمعی از جمله روزنامه‌های کثیرالانتشار انعکاس وسیعی یافته و تبدیل به موج خبری می‌شود.
دو هفته بعد، اسارت «محمدجواد تندگویان» وزیر نفت جمهوری اسلامی ایران به همراه تنی چند از همراهان، ازجمله یکی از معاونان ایشان، مسئولیت جدیدی را متوجه مطبوعات کشورمی کند وموضوع محوری اغلب مطالب منتشره از سوی مطبوعات کشور، مسئولیت رژیم بعث عراق ونهادهای بین‌المللی ذیربط نسبت به جان افراد به گروگان گرفته شده است.
به دنبال آزادی اولین گروه از آزادگان، در فروردین 1360 مطبوعات با اختصاص ستونی و برای انتشار خاطرات آنان به‌ صورت پاورقی به افشای رفتار غیرانسانی رژیم بعث عراق با اسرای ایرانی می‌پردازند. بر اثر این اقدام رئیس کمیته بین‌المللی صلیب سرخ جهانی برای شنیدن اظهارات اسرای آزادشده ایرانی که دست کم یک سوم آنان شهروندان عادی شهرها و روستاهای مرزی بودند، به ایران سفر می کند و همزمان با حضور وی در تهران، مطبوعات مطالب مستندی از بدرفتاری با اسرای ایرانی را منتشر و به طور هماهنگ تصاویر پیرزنی که از سوی ارتش عراق به‌عنوان اسیر جنگی به اسارت گرفته شده و در میان اسرای مبادله شده حضور داشت را به چاپ می‌رسانند که بازتاب وسیع فرامرزی می‌یابد. این درشرایطی بود که رسانه‌های نامدار جهانی در یک هماهنگی آشکار با رژیم بعث صدام حاضر به درج کم‌ترین خبر در ارتباط با شکنجه اسیران ایرانی ونقض آشکار قوانین بین‌المللی از سوی عراق نبودند و اینگونه اخبار از سوی آنان با سانسور و بایکوت مواجه می‌شد. کم‌ترین تأثیر اقدام مطبوعات کشور در این مقطع، بازتاب مطلوب رسانه‌ای جنایات صدام در سطح جهان و شکستن جو تبلیغی علیه کشورمان بود که درنتیجه آن از بدرفتاری عراق با اسرای ایرانی می‌کاست. این راهبرد مطبوعات داخلی با درج گزارش‌های متنوع، بویژه گزارش‌های تصویری ادامه یافت و از انعکاس خوبی برخوردار شد.
مقابله با موج آفرینی رسانه‌های
 غربی-عربی
رژیم بغداد وحامیان منطقه‌ای و بین‌المللی‌اش برای سرپوش نهادن به اقدامات ضد بشری رژیم بعث عراق هرازچندی با القای این خط تبلیغی که مبنای ایران در جنگ با عراق، توسعه نفوذ ایده‌های مذهبی-انقلابی در منطقه است و برای دستیابی به این هدف از به کار گرفتن دانش‌آموزان کم سن وسال هم بهره می‌برد، افکار عمومی را علیه ایران بسیج می‌کردند. این خط تبلیغی می‌توانست عراق را در کانون توجه کشورهای غربی -عربی، به‌عنوان خط مقدم مقابله با صدور انقلاب اسلامی قرار داده و از حمایت‌های سیاسی-تسلیحاتی آنان برخوردار سازد. اما این ترفند سیاسی- تبلیغی رژیم بعث عراق که با انگیزه خدشه دار کردن دفاع ملی و مشروع مردم ایران به راه افتاده بود، بدون پاسخ نماند و مطبوعات داخلی دست به اقدام متقابلی زده و تلاش هوشمندانه‌ای را جهت تنویر افکار عمومی درسطحی گسترده سامان دادند. مطبوعات با اختصاص حجم وتوانی قابل توجه، محور‌های متنوعی را طراحی وبه اجرا درآوردند که رسانه‌ای کردن بدرفتاری عراقی‌ها با اسیران ایرانی و تأکید بر نقض مفاد کنوانسیون ژنو در ارتباط با حقوق اسیران جنگی از سوی رژیم بغداد از جمله آنها بود.
یکی دیگر از محورهایی که مطبوعات داخلی در این مقطع طراحی و به اجرا درآوردند، به پرسش گرفتن بی‌تفاوتی صلیب سرخ جهانی نسبت به رفتارهای مغایر با مقررات بین‌المللی دولت عراق با اسیران ایرانی بود. روزنامه اطلاعات دراین رابطه ضمن سلسله مطالب تأثیرگذار از کمیته بین‌المللی صلیب سرخ جهانی می‌خواهد تا گزارشی از دیدار افراد خود از اردوگاه‌های اسیران ایرانی در عراق منتشر کند و با سکوت جانبدارانه از جنایات رژیم عراق حمایت نکند.
در امتداد موج آفرینی مطبوعات داخلی، 500 نفر از خانواده اسرا در مقابل نمایندگی صلیب سرخ جهانی متحصن و خواستار اقدام جدی این نهاد بین‌المللی در راستای وظایف ذاتی خود می‌شوند که این تجمع پوشش خبری وسیعی داده می‌شود. به موازات این حرکت، روزنامه کیهان نیز گزارش مستند و تکان‌دهنده‌ای از اعمال شکنجه‌های بی‌رحمانه علیه اسرای ایرانی زندانی در عراق منتشر و ضمن آن فاش می‌سازد که ارتش عراق در جریان اشغال شهرهای مرزی، افراد معلول و ناتوانی را که موفق به فرار نشده‌اند به‌عنوان اسیر جنگی با خود برده است.
درنتیجه این موج آفرینی، صلیب سرخ جهانی به‌دنبال سکوتی طولانی رسماً اعلام می‌کند؛ عراق از نشان دادن اسرای ایرانی به کارگزاران صلیب سرخ خود‌داری کرده و تنها در یکی از زندان‌های بغداد را که 74 اسیر غیرنظامی ایرانی در آن نگهداری می‌شدند را به رویشان گشوده است.
موضعگیری صلیب سرخ جهانی در آن مقطع، زمینه مناسبی برای خروج جمهوری اسلامی ایران از بایکوت خبری از سوی رسانه‌های فراگیر فراهم آورد و به مسئولان کشور فرصت می‌دهد تا بر دامنه فعالیت‌های اطلاع‌رسانی فرامرزی خود بیفزایند. در کش وقوس رقابت برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی جهان، میان مطبوعات ایران وعراق، به ابتکار نخست‌وزیر وقت، - مهندس میرحسین موسوی - کانونی فراملی جهت پیگیری مسائل انسانی جنگ و انجام اقدامات لازم برای کاستن از آلام اسیران ایرانی دربند با حضور خانواده اسرا و مفقودین تشکیل می‌شود که مطبوعات به‌عنوان نهادی غیردولتی مسئولیت پیگیری مطالبات خانواده‌های آنان را برعهده می‌گیرند. در این مقطع گزارش گاردین از اردوگاه اسرای ایرانی در عراق در زمره معدود مطالب انعکاس یافته در نشریات غربی است که با لحنی منصفانه به بخشی از حقایق در ارتباط با زندگی اردوگاهی اسرای ایرانی می‌پردازد و در شرایطی که اغلب رسانه‌های غربی تحت تأثیر فضاسازی‌های رسانه‌ای دولت عراق و سایر دشمنان ایران قرار دارند، سعی دارد بی‌طرف باشد.
مطبوعات داخلی با وجود پیش رو داشتن مسائل و مشکلات یک دهه جنگ و تبعات آن همواره آرمان دفاع ملی و مقدس را یکی از اولویت‌های خود دانسته و مسئولانه با آن مواجه شدند. همچنین همدلی دست اندرکاران مطبوعات با مقامات مسئول موجب تقویت موضع ایران در محافل بین‌المللی شده و سرانجام جنگ با نتیجه مطلوبی به نفع کشورمان به پایان رسید.

 

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.