آزادی خرمشهر در آینه هنر

فرهنگی /
شناسه خبر: 477245

تاریخ و حیات انسان‌ها بسرعت سپری می‌شود. حوادث و رویدادها صرفاً در خاطره‌ها می‌مانند و در صورت عدم ثبت آنها ممکن است نسل‌های آینده از پس غبار زنگار گرفته تحریف نسبت به رویدادهای گذشته بنگرند. خرمشهر از نخستین شهرهایی بود که در معرض حمله دشمن قرار گرفت. به‌همین دلیل وقایع این شهر به نوعی سرآغاز تاریخ جنگ به‌حساب می‌آید.

حماسه‌های پرشور مقاومت‌های مردم برای ایستادگی در برابر دشمن و در نهایت اشغال آن و بازپس‌گیری آن، خرمشهر را به پایتخت و مرکز جنگ تبدیل کرد. تنها اسناد باقی‌مانده آن روزگاران فیلم‌های مستند جنگی، خاطرات بازماندگان، منابع داستانی و ادبی و در نهایت فیلم‌های سینمایی جنگ و نمایش‌هایی درباره این موضوع است. در این گزارش کارنامه سی و هفت سال نشر کتاب، تولید آثار سینمایی و تلویزیونی و تئاتر با موضوع جنگ در خرمشهر در گفت‌و‌گو با کارشناسان این حوزه مورد بحث و بررسی قرار گرفته است که در ادامه می‌خوانید.
موضوع 5 درصد از آثار کتاب‌های حوزه دفاع مقدس خرمشهر است
مسئول کتابخانه تخصصی جنگ دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری با اعلام اینکه درباره جنگ تحمیلی و دفاع مقدس حدود 18 هزار عنوان کتاب چاپ شده است، می‌گوید: «ما تلاش کرده‌ایم همه این کتاب‌ها را در کتابخانه‌مان جمع کنیم تا با فرآیند تولید اطلاعات در سطح تخصصی بتوانیم اکنون آماری را که مورد نیاز است در اختیار بگذاریم.»
نصرت‌الله صمدزاده در پاسخ به چگونگی وضعیت آماری کتاب‌های پیرامون خرمشهر ادامه می‌دهد:«در طول این سال‌ها مراکز فرهنگی و انتشاراتی گوناگون در انواع آثار ادبی و منابع پژوهشی، همچون مجموعه داستان کوتاه، رمان، مجموعه مقاله، شعر، تألیفات متنوع تاریخی و فرهنگی، مجموعه عکس‌ها و آثار کودک و نوجوان را در موضوع مقاومت مردمی در اوایل جنگ، اشغال شهر توسط دشمن و نیز فتح خرمشهر منتشر کرده‌اند و می‌توان گفت در حال حاضر، بیش از 850 عنوان از کتاب‌های کتابخانه تخصصی جنگ، یعنی حدود 5 درصد از کل آثار منتشره دفاع مقدس، درباره خرمشهر است. اگر بخواهیم این آمار را جزئی‌تر نگاه کنیم باید بگوییم، بیشترین این آثار زندگینامه‌ها و خاطرات هستند که رقمی حدود 440 عنوان را به‌خود اختصاص می‌دهند. همچنین حدود 120 عنوان کتاب در قالب داستان منتشر شده‌اند که از میان این داستان‌ها، 35 عنوان برای گروه سنی کودک و نوجوان، 30 عنوان زندگینامه داستانی، 25عنوان مجموعه داستان کوتاه و30 عنوان رمان می‌توان نام برد. نیز در میان این آثار، 87 عنوان با موضوع تاریخ سیاسی و نظامی و 19 عنوان کتاب مرجع، اعم از روزشمارها و اطلس‌ها و... و 82 عنوان کتاب شعر، 26 عنوان کتاب عکس و 80 عنوان کتاب برای سطح سنی کودکان و نوجوانان می‌توان نام برد.»
صمدزاده به نخستین آثاری که درباره خرمشهر نوشته شده اشاره می‌کند و می‌گوید:«جالب است که آثار اولیه با موضوع خرمشهر در سال‌های ابتدایی جنگ، عمدتاً برای گروه سنی کودکان و نوجوانان منتشر شده است. همچنین خاطراتی از مقاومت‌های مردمی و اشغال و آزادسازی نیز در لابه‌لای نوشته‌های رزمندگان به‌چشم می‌خورد و در مجموعه عکس‌های منتشر شده آن زمان نیز فتح خرمشهر جایگاه ویژه‌ای دارد. خاطرات اسرای عراقی، بویژه بعد از فتح خرمشهر نیز، آن زمان ابعاد تازه‌ای از جنگ را به روی مخاطبان باز می‌کند که در میان آنها «اسرار جنگ تحمیلی به روایت اسرای عراقی» که حاصل زحمات مرتضی سرهنگی است جایگاه ویژه‌ای دارد. همچنین قاسمعلی فراست از نخستین افرادی بود که سال 1363 رمانی با عنوان «نخل‌های بی‌سر» را درباره خرمشهر نوشت.»

---


وی با اعلام اینکه در طی عمر حدود 19 ساله کتابخانه تخصصی جنگ، به‌عنوان یک کتابخانه مرجع و مادر، همواره ورود و خروج منابع به کتابخانه را رصد کرده‌ایم، می‌گوید: «موضوع «خرمشهر» به‌عنوان یک موضوع مطالعاتی همواره جایگاه ممتازی در میان سایر موضوعات داشته است و جالب است بدانید که کتاب مهم و مرجع تاریخی «خرمشهر در جنگ طولانی» کار مشترک آقایان مهدی انصاری، محمد درودیان و مرحوم هادی نخعی در میان حدود 18 هزار کتاب دفاع مقدس، رتبه شانزدهم به لحاظ تعداد امانت را برخوردار است. همچنان نیز آثار خوبی در این زمینه منتشر می‌شود که می‌توان به «اطلس حماسه خرمشهر» تألیف محسن رشید که سال گذشته منتشر شد، اشاره کرد.»
صمدزاده همچنین با اشاره به اینکه بیشترین آثار مرتبط با این موضوع، با بیش از 300 عنوان، در دهه 80 چاپ شده است، ادامه می‌دهد: «در دهه 80 دو مجموعه مجزا با محوریت خرمشهر منتشر شده است که اولین آن را دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری سال 86 به مناسبت بیست و پنجمین سالگرد آزادسازی خرمشهر منتشر کرده است. این مجموعه شامل 26 عنوان کتاب از خاطرات ایرانی‌ها و عراقی‌هاست. البته در میان این کتاب‌ها یک عنوان کتاب پژوهشی و اسنادی نیز به چشم می‌خورد که «خرمشهر در اسناد ارتش عراق» نوشته اصغر کاظمی است. همچنین سال 87 پروژه‌ای در بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس شکل گرفت و بنا شد برای حدود 170 نفر از فرماندهان سپاه، ارتش و جهادگران که در فتح خرمشهر، از فرماندهی گردان تا لشکر، به نوعی مؤثر بودند و از فرماندهی کل قوا نشان درجه 1 و 2 و3 فتح گرفته بودند یک کتاب مستقل زندگی‌نامه‌ای منتشر شود اما به دلایلی نامعلوم، از میان آنها تنها برای 23 نفر در قالب 23 جلد کتاب، با عنوان «فاتحان خرمشهر» منتشر شد.»
مسئول کتابخانه تخصصی جنگ در خصوص ناشرانی که بیشترین آثار را با موضوع خرمشهرمنتشر کرده‌اند، می‌گوید:«در طی این چهار دهه، ناشران متعدد دولتی و خصوصی به این موضوع پرداخته‌اند که البته با توجه به ابعاد ملی این موضوع و هزینه‌بر بودن بسیاری از پژوهش‌ها، نهادها و ناشران دولتی اقبال بیشتری بدان داشته‌اند که در میان آنها، حوزه هنری انقلاب اسلامی با حدود 150 عنوان کتاب در صدر و سپاه با 142 عنوان کتاب، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس با 85 عنوان، بنیاد شهید و امور ایثارگران با 40 عنوان و ارتش با 35 عنوان کتاب بیشترین آثار را به خود اختصاص داده‌اند.»
صمدزاده یادآور می‌شود:«در زمان جنگ، پیروزی در عملیات‌ها، مایه شادی و سرور عموم مردم می‌شد و گرچه ما اعتقاد داریم به سبب از دست ندادن حتی یک وجب از خاک ایران عزیز، ما پیروز این جنگ نابرابر بوده‌ایم اما در واقعیت‌های اجتماعی، قبول قطعنامه 598 و پایان جنگ تحمیلی در ایران (برعکس عراق) شادی در پی نداشت بلکه با بهت و حیرت رزمندگان و عامه مردم همراه بود. اما یک بار در زمان جنگ و یک بار پس از جنگ مردم ما شادی مفصلی کردند که زمان جنگ، مربوط به سوم خرداد 61 و فتح خرمشهر بود. یکبار هم سال پس از جنگ، در سال 69 برای آزادسازی اسرا جشن عمومی برپا شد. فتح خرمشهر همواره از دو زاویه نگریسته می‌شود؛ یکی به‌عنوان یک واقعه تاریخی که زمانی اشغال و سپس آزاد می‌گردد و دیگری نمادی از کل جنگ، که همه پایداری‌ها و دلاوری‌های ایرانی را در خود پنهان کرده است و از این حیث نه‌تنها پایتخت جنگ، بلکه تمامیت جنگ است. هم در زمان مقاومت مردمی و اشغال و هم در زمان آزاد سازی، از زن و مرد و از جهادگر، سپاهی، ارتشی و نیروهای داوطلب و بسیجی‌ها و همه و همه، در این واقعه دخیل بودند و از خرمشهر ایران کوچکی را به‌نمایش گذاشتند که آن زمان جمعیتش 36 میلیون نفر بود. پس خرمشهر در جنگ فقط یک بحث جغرافیایی و تاریخی نیست بلکه نماد پایداری ملی و پیروزی ایرانیان محسوب می‌شود.»
امسال جشنواره تئاتر فتح خرمشهر متفاوت خواهد بود
رحمت امینی کارگردان تئاتر معتقد است بعد از اینکه مقوله جنگ و دفاع مقدس مسأله جدی کشور ما شد هنرمندان در عرصه‌های مختلف از جمله در بخش هنرهای نمایشی و تئاتر فعال‌تر به موضوع جنگ پرداختند.
وی درباره چگونگی و شکل‌گیری این فعالیت‌ها می‌گوید:«طی 8 سال جنگ تحمیلی فعالیت‌های فرهنگی در جبهه‌ها شکل گرفت. یادم می‌آید رزمنده‌هایی که ذوق و تجربه‌ای داشتند، نمایش‌های کمدی را برای رزمنده‌ها اجرا می‌کردند. از آن طرف هم در شهرها با توجه به وقایعی که در جنگ رخ می‌داد کم کم قصه‌ها و ماجراهایی شکل گرفت و نمایشنامه‌هایی نوشته شد.»
مدیر سابق مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری ادامه می‌دهد:«در آن سال‌ها عمده فعالیت‌ها و تلاش‌ها در جهت روحیه دادن بود. یکی از نمایش‌های ویژه آن دوران «صدام در دام» بود که بارها اجرا شد؛ نمونه‌هایی از این نوع نمایش‌ها در شهرهایی مثل خرمشهر هم به مناسبت‌های مختلف مثل اعیاد و پیروزی در عملیات‌ها اجرا می‌شد.»
امینی که تجربه داوری جشنواره تئاتر فتح خرمشهر را هم دارد، درباره برگزاری این جشنواره‌ می‌گوید:«امسال قرار است بیست و دومین جشنواره ملی تئاتر فتح خرمشهر از ۱۵ تا ۱۹ آبان به دبیری حمیدرضا آذرنگ برگزار شود. انتخاب شدن آذرنگ به‌عنوان دبیر جشنواره جای خوشحالی دارد و فکر می‌کنم برای اولین بار است که کسی به‌عنوان داور انتخاب شده که جنگ را همه‌جانبه می‌بیند. بنابراین انتظار می‌رود جشنواره امسال حرف‌های تازه‌ای در حوزه نمایش داشته باشد.»

---


محمود فرهنگ، نویسنده، کارگردان، بازیگر و ‌منتقد عرصه تئاتر دفاع مقدس نیز در خصوص تئاتر‌هایی که در این سال‌ها با موضوع خرمشهر روی صحنه اجرا شده است، می‌گوید: «سال 60 من نمایشی را به‌نام «حدیث عشق» در تالار محراب به اجرا گذاشتم که این نمایش درباره خوزستان، خرمشهر و آبادان بود که در آن زمان مورد اقبال مخاطبان قرار گرفت. سال 61 و 62 نمایش «مجلس گل» نوشته سیدمهدی شجاعی را در تالار وحدت روی صحنه بردم که این نمایش هم به اتفاقات خطه جنوب در جنگ تحمیلی می‌پرداخت. سال 72 امیر دژاکام نمایشی به‌ نام «پسر کارون» را در تالار وحدت به اجرا درآورد که این نمایش به فداکاری نوجوان خوزستانی می‌پرداخت که بی‌شباهت به شخصیت شهید فهمیده نبود.»
وی ادامه می‌دهد:«سال 84 نمایش «از خاک تا افلاک» را که نوشته مهدی متوسلی بود، با بازی اکبر عبدی و کریم مبارکه و سیروس کهوری‌نژاد و چند نفر از هنرمندان بنام دیگر کارگردانی کردم و در سالن اصلی تئاتر شهر آن را اجرا کردیم. این تئاتر در شمار پرمخاطب‌ترین آثار دفاع مقدس از نظر اقبال تماشاچی رکورد زد و بیش از 60 اجرا در تئاتر شهر داشت.»
از نظر این کارگردان در عرصه نمایش به موضوع دفاع مقدس و خرمشهر بسیار کم پرداخته شده است، وی در این باره خاطرنشان می‌کند:«طی هر سال ما تنها شاهد برگزاری جشنواره‌ای در خرمشهر با عنوان فتح خرمشهر، جشنواره مقاومت و اجرای یک یا دو نمایش در سالن‌های تئاتر هستیم. با اجرای این حجم کم کار در حوزه تئاتر دفاع مقدس و خرمشهر نمی‌توان عظمت آن پیروزی بزرگ را که نقطه عطفی در تاریخ 8 سال دفاع مقدس بود به مخاطب بخصوص نسل جوان انتقال داد.»
فرهنگ ادامه می‌دهد:«در اینجا خوب است اشاره‌ای هم به‌ چند جشنواره‌ای داشته باشیم که در سال‌های قبل پرشور و پرمحتوا به‌طور تخصصی به تئاتر دفاع مقدس می‌پرداختند اما بعد از چند دوره تعطیل شدند. از جمله آنها جشنواره «شهدای محراب» که به موضوع جنگ و خرمشهر توجه داشت اما تعطیل شد، جشنواره «گل چهرگان بسیج» که چند دوره در سنندج، خوی و دیگر شهرها اجرا شد و بنا داشت به موضوعات 8 سال دفاع مقدس از جمله خرمشهر بپردازد و آثاری در این باره به اجرا بگذارد اما به همان سرنوشت دچار شد. همچنین «تئاتر سنگر» بعد از یکی دو دوره به تعطیلی کشیده شد اما امیدوارم این مهم در اولویت تولید آثار هنرمندان قرار بگیرد و بیشتر از این به حاشیه گرایش پیدا نکند. همچنین امیدوارم هنرمندان این عرصه از سوی مسئولان بیشتر حمایت شوند تا بتوانند آثار فاخری درباره این پیروزی بزرگ خلق کنند.»
مظلومیت حماسه فتح خرمشهر در روایت فیلم‌های سینمایی و تلویزیونی
حسین سلطان محمدی، منتقد سینما و تلویزیون با بیان اینکه گرچه تکاپویی جدی به‌دلیل استقبال جامعه برای تولید فیلم وسریال با موضوع خرمشهر وجود داشته، اما متأسفانه آثار قابل قبولی از روایت پرغروری که رزمنده‌های ما در عملیات بیت‌المقدس آفریدند، نداریم. وی در همین ارتباط می‌افزاید: «در فیلم‌های سینمایی «کیمیا»، «دوئل»، «حریم مهرورزی»، «روز سوم» و سریال‌های «خاک سرخ»، «کیمیا»، «گل پامچال»، «در چشم باد» و... با موضوع خرمشهر به‌طور مشخص نکته‌ای مطرح است و آن اینکه به‌دلیل نیاز سینما به داستان پردازی، داستان‌ها با رویداد‌های تاریخی فاصله می‌گیرد. طبیعی است که این فیلم‌ها هیچ کدام اسم خرمشهر را با خود یدک نمی‌کشند و این‌طور برداشت می‌شود که رویداد اصلی چیز دیگری است که در بستر خرمشهر اتفاق افتاده است.» وی با اشاره‌ای به داستان برخی از این آثار صحبت‌هایش را این‌طور ادامه می‌دهد:«داستان‌ها جوری شکل گرفته که ما همیشه احساس می‌کنیم گویی فتح خرمشهر برای فیلمسازان بهانه بوده است، حال چه در سینمایی «کیمیا» که اصل داستان برمی گردد به آسیبی که پس از تغییر وضعیت خرمشهر برای خانواده‌ها اتفاق می‌افتد و ناخواسته جدایی میان افراد خانواده شکل می‌گیرد، چه در فیلم «دوئل» که دعوا بر سر طلا و جواهر و یک گاوصندوق است و داستان خرمشهر در حاشیه آن مطرح می‌شود و چه در سینمایی «روز سوم» که به خاطر محدودیت در ساخت داستان و تصویرپردازی آن، داستانش تغییر مسیر می‌دهد و دختر قهرمان داستان را در داخل چاله‌ای می‌اندازند و بعد برای نجات آن وارد اتفاقاتی می‌شوند که آنجا به قصه خرمشهر می‌رسد و دورانی که خرمشهر در اشغال عراق بوده و این داستان را هم به یک داستان عاشقانه گره می‌زنند. اگر نگاهی به کلیت ماجرا در سریال «در چشم باد» آقای جوزانی کنید، می‌بینید که ایشان یک رویداد کلی از ایران را به تصویر کشیده و فقط روایتش را در روز فتح خرمشهر قرار می‌دهد. نقش اصلی فیلم بعد از اینکه به ایران برمی‌گردد در اوج اتفاقات سوم خرداد، درخرمشهر شهید می‌شود و سریال به انتها می‌رسد. آقای شورجه که سریال «حماسه مجنون» را ساخت با توجه به اسم سریال حدس زده می‌شد این اثر درباره حماسه‌ای است مربوط به آن منطقه، اما هیچ‌کدام از این آثاری که مطرح کردیم به آن شکل که باید رویدادنگر نبودند. به‌همین دلیل به‌طور صریح می‌توان گفت ما اثری نداریم که بگوییم به موضوع خرمشهر به‌طور کامل پرداخته است.»

---


این منتقد سینما و تلویزیون معتقد است برخی از آثار با موضوع خرمشهر در سینمای دفاع مقدس در ذهن‌ها ماندگار شدند، او درباره این موضوع یادآور می‌شود:«سینمایی «دوئل» به‌عنوان نخستین فیلم سینمایی ایران که با صدای دالبی دیجیتال ضبط شد یکی از گران‌ترین فیلم‌های مستقل در تاریخ سینمای ایران است؛ اثری که شاخص و برجسته است و ما هر موقع می‌خواهیم اثری را در حوزه دفاع مقدس مطرح کنیم «دوئل» را به رخ می‌کشیم.»
سلطان محمدی خاطرنشان می‌کند:«ما در حوزه فیلم مستند هم آثاری داریم که کمتر مطرح شده‌اند. به‌طور مثال مستند «پل آزادی» جزو فیلم‌های شاخصی است که در مورد تلاش گروه‌های مهندسی مختلف در آستانه عملیات بیت‌المقدس و آزادسازی خرمشهر است، داستان ساخت یک پل روی رود کارون که در انتها با کشته و مجروح شدن بسیاری از آنها در نهایت به آزادی خرمشهر می‌انجامد. همچنین مستند‌هایی که به‌طور شاخص در آرشیو روایت فتح وجود دارد. البته همچنان مجموعه مستندها، تصاویر ناب و دست نخورده که هم در آرشیو تلویزیون و هم آرشیو وزارت ارشاد در گروه چهل شاهد وجود دارد که شاید برخی تدوین شده باشد شاید هم نه، در هر صورت یک مستندساز خوب می‌تواند مجوز بگیرد و به این آرشیو دسترسی پیدا کند و آثار خوبی از این فیلم‌های مستند بسازد.»
واقعیت این است که هیچ کدام از موارد فوق نمی‌تواند عظمت و عمق حوادث شهر اشغال شده و بازپس گرفته شده و حماسه خرمشهر را ترسیم کند. اما به هرحال از شیوه‌هایی که نسل پس از جنگ می‌تواند با جنگ آشنا شود آثار فرهنگی تولید شده هستند.

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.