نگاهی به کتاب «اخبار جعلی: دروغ، تحریف و توهم در روزنامه‌نگاری»

تشخیص جعل از حقیقت در روزنامه نگاری

فرهنگی /
شناسه خبر: 472264

کتاب «اخبار جعلی: دروغ، تحریف و توهم در روزنامه‌نگاری» تازه‌ترین اثر «برایان مک نیر» استاد سرشناس علوم ارتباطات و روزنامه نگاری منتشر شد.این کتاب که در سال 2018 تألیف شده، در ماه جاری از سوی انتشارات جوینده و با ترجمه بهجت عباسی در اختیار علاقه مندان قرار گرفت.

 کتاب اخبار جعلی در 200 صفحه و پنج فصل به بازار عرضه شده است. مقدمات فلسفه (اثر نیگل واربرتون)، افسانه‌های مشرق زمین (مجموعه دو جلدی) و وفاداری والاتر (خاطرات جیمز کومی رئیس پیشین پلیس فدرال امریکا) از دیگر آثاری هستند که پیشتر با ترجمه عباسی منتشر شده‌اند. کتاب «اخبار جعلی: دروغ، تحریف و توهم در روزنامه‌نگاری» به علل و تبعات پدیده اخبار جعلی می‌پردازد که در حال حاضر به‌عنوان یک گفتمان رسانه‌ای و حتی سیاسی، در جهان در حال گسترش است.برایان مک نیر استاد برجسته روزنامه نگاری به زبانی تئوریک و عمیق به بررسی پدیده بسیار پیچیده اخبار جعلی پرداخته است. مک نیر بحث اخبار جعلی را نه به‌عنوان یک مسأله فرهنگی بلکه به‌عنوان پدیده‌ای نشأت گرفته از روندهای مهم سیاسی و اجتماعی ارائه می‌کند.نویسنده ضمن اشاره به پیشینه تاریخی و فلسفی پدیده اخبار جعلی، تأثیرات گرایش‌های سیاسی و اجتماعی جوامع در قرن بیست و یکم را نیز در اوج‌گیری این پدیده، بررسی کرده است. او معتقد است:عدم چاره اندیشی فوری برای مقابله اصولی با پدیده اخبار جعلی نه تنها حیات روزنامه نگاران بلکه کل نظام دموکراسی را به خطر می‌اندازد. برایان مک نیر استاد روزنامه‌نگاری، رسانه و ارتباطات در دانشگاه فناوری کویینزلند درشمال شرقی استرالیا است. وی نویسنده 15 جلد کتاب از جمله ارتباطات و بحران سیاسی، هرج و مرج فرهنگی روزنامه نگاران درسینما و سیاست، رسانه و دموکراسی در استرالیا است.در این مطلب تلاش خواهیم کرد تا با نگاهی به پدیده اخبار جعلی و برخی تعاریف درباره آن، کتاب اخبار جعلی: دروغ، تحریف و توهم در روزنامه نگاری  را بطور اجمالی معرفی کنیم.

بوم‌شناسی ارتباطی طی ادوار گوناگون بارها شاهد حضور پدیده اخبار جعلی و نقش آن در شکل‌گیری و تغییر معادلات و روند مناسبات اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی در سطوح مختلف بوده که پیامدهای نگران‌کننده نیز به‌دنبال داشته است. به تبع این امر، یکی از اصلی‌ترین انتقادها به رسانه‌ها، بویژه رسانه‌های برخط در عصر اطلاعات و ارتباطات، عدم توانایی مخاطبان در تشخیص اخبار واقعی و تفکیک آن از اخبار جعلی است. نگرانی از عدم توانایی تشخیص و تفکیک اخبار واقعی از جعلی تا جایی پیش رفت که بسیاری از شرکت‌ها، سازمان‌ها، دولت‌ها، مراکز آموزشی و حتی رسانه‌ها، برای مبارزه با این نوع اخبار به چاره‌اندیشی و یافتن راهکارهای مناسب پرداختند.  اخبار جعلی موضوعی با پیشینه طولانی است که بر بستر فضای دوم امکان تولد، رشد و گسترش آن، بیش از پیش میسر شده است. این اخبار برای بسیاری از مخاطبان حقیقی و حقوقی به یک معضل تبدیل شده که بدون داشتن مهارت‌ها و آموزش‌های لازم، امکان تشخیص آن ممکن نیست.
پدیده اخبار جعلی از کجا آغاز شد؟ روزنامه واشنگتن پست درسال 2014 درمقاله‌ای شرح حالی از پل هورنر سلطان خبر جعلی را منتشر کرد و به موقعیت تلاش‌های او برای نفوذ در رسانه‌های اصلی با استفاده از اخبار جعلی اشاره کرد. دراین مقاله از واژه اخبار جعلی استفاده شد. علی‌رغم اینکه مفهوم اخبار جعلی دیرپا بوده و عمری به قدمت تاریخ بشریت دارد اما بنا به آنچه که در واژه‌نامه Merriam Webster آمده، اصطلاح اخبار جعلی دارای سابقه‌ای 125 ساله است. هرچند در این‌باره برخی منابع دیگر، به سال‌های آغازین قرن هجدهم اشاره کرده‌اند. در واژه‌نامه کمبریج ،اخبار جعلی به کژروایت‌هایی اطلاق شده که به نظر می‌رسد واقعیت دارند و برای اثرگذاری بر دیدگاه‌های سیاسی در افکار عمومی در قالبی جدی یا طنز از طریق اینترنت یا دیگر رسانه‌ها منتشر می‌شوند.رویکرد این لغت‌نامه در رابطه با اخبار جعلی، در چارچوب توان اثرگذاری آن بر نتایج انتخابات است.
در واژه‌نامه Urban مفهوم اخبار جعلی، برای دفاع از موقعیتی غیر‌منطقی یا راهی برای بازداشت فرد در استفاده از مهارت‌های تفکر انتقادی به کار گرفته شده است؛ آن هم هنگامی که یک خبر و منبع آن، مؤید تعصب‌های فردی یا جمعی و ایدئولوژیک نیست. این لغت‌نامه در تعریفی دیگر و با رویکردی اقتصادی، اخبار جعلی را داستان‌پردازی‌های دروغین یا اغراق‌آمیز برای کسب درآمد و فروش کالا از طریق تبلیغات می‌داند؛ که در فضای اینترنت با استفاده از عنوان‌های جذاب، مخاطب/کاربر را به کلیک کردن روی مطلب بر‌می‌انگیزد.
تعبیر واژه‌نامه Collins از اخبار جعلی شامل اطلاعات مجعول، اغلب به ظاهر محرمانه و در عین حال حساسی است که این اطلاعات تحت پوشش گزارش‌های خبری منتشر می‌شود. به بیان دیگر این واژه‌نامه اخبار جعلی را اطلاعاتی ناصواب و گاه حساس می‌داند که واقعی نمایانده، ارائه و منتشر شده، از طریق اینترنت منتشر می‌شود.
دایره‌المعارف ویکی پدیا اخبار جعلی را از جنس روزنامه‌نگاری زرد یا تبلیغات برمی‌شمارد که شامل اطلاعات ناصواب حاصل از جعل عمدی اطلاعات بوده و از طریق رسانه‌های فردی و جمعی از جمله رسانه‌های خبری، اجتماعی که برخط هم می‌توانند محسوب شوند؛ منتشر می‌شود. این اخبار با هدف گمراه کردن مخاطبان جهت کسب منافع مالی یا امتیازهای سیاسی نوشته و منتشر می‌شود. مخاطب اخبار جعلی با دریافت سرنخ‌های اغراق‌آمیز غلط، احساس سرگردانی می‌کند. اخبار دروغین بر‌خلاف ظاهر واضحش، گمراه‌کننده و فریبنده بوده؛ گاهی جنبه طنز به خود می‌گیرد. خبرهای جعلی برای «کلیک خوردن» و کسب درآمد حاصل از آن و خوانده شدن، دارای عناوین خبری چشم‌نواز و ترغیب‌کننده‌اند. 
محمد سلطانی فر استاد برجسته ایرانی نیز معتقد است: اخبار جعلی اخباری متشکل از اطلاعات جعلی و شایعات است که مغرضانه، به منظور جهت دادن به افکار عمومی در جهت کسب منافعی خاص، بواسطه رسانه‌های فردی و ارتباط جمعی تولید و منتشر می‌شوند.
در کتاب «اخبار جعلی: دروغ، تحریف و توهم در روزنامه‌نگاری»، مک نیر، اخبار جعلی را اینگونه تعریف می‌کند: اخبار جعلی انتشار عامدانه اطلاعات غلط است که برای مقاصد سیاسی یا تجاری خاص و به‌عنوان یک خبر واقعی ارائه می‌شود.
چه اتفاقی درباره اخبار جعلی در حال رخ دادن است؟ 
در سال‌های اخیر اطمینان از صحت اطلاعات در اینترنت و شبکه‌های مجازی به یک موضوع مهم جامعه تبدیل شده است. دسترسی آسان به اطلاعات توسط کاربران و قابلیت به اشتراک‌گذاردن آزادانه مطالب، امکان انتشار هر نوع خبر و مطلب درست یا نادرست، راست یا دروغ، واقعی یا جعلی را ایجاد کرده است. این پدیده در گذشته هم سابقه داشت، اما دو متغیر سرعت و فراوانی عاملین به آن، معنا و اهمیت ویژه‌ای داده است.
 گستردگی این پدیده سبب شده است تا این روزها بخشی از وقت افراد در محیط کار و فعالیت صرف گپ و گفت و گاه چانه‌زنی بر سر درستی و نادرستی اخبار و مطالبی شود که در شبکه‌های مجازی نقل می‌شود. بسیار شاهد پخش اخباری هستیم که با پیگیری و ردیابی موضوع، مشخص می‌شود آن اخبار پایه و اساس درستی ندارند، یا بزرگنمایی شده‌اند، یا کار خطا، سوءاستفاده و فسادی را به اشتباه و ناروا به اشخاصی نسبت داده‌اند.
دقیقاً چه اتفاقی درباره اخبار جعلی در حال رخ دادن است چرا اکنون و با چنین شدتی درباره موضوعی که از بسیاری جهات پدیده جدیدی نیست بحث می‌شود. ظهور آنچه که اخبار جعلی می‌نامیم در عصر کنونی که در مراحل ابتدایی تاریخ دیجیتال به سر می‌بریم در همه محتوایی که در سراسر حوزه عمومی جهانی ثبت شده وجود دارد، قابل مشاهده است و به‌طور ویژه نماد آشکاری از هرج و مرج فرهنگی محسوب می‌شود.
پدیده اخبار جعلی در واقع نمایانگر وجود بحرانی گسترده‌تر در زمینه اعتماد به نخبگان سیاسی و نخبگان رسانه‌ای شاغل در رسانه‌های اصلی دنیا است که کارکنان آنها برای حفظ نقش سنتی خود در دموکراسی‌های لیبرال ما دست و پا می‌زنند.ظهور مبهم اخبار جعلی و فراگیر شدن آن در مباحث جهانی بازتاب افزایش واقعی کیفیت و کمیت اخباری است که نه تنها غلط هستند بلکه به‌صورت عامدانه جعل شده‌اند.آنچه امروز ما اخبار جعلی می‌نامیم درتاریخ تئوری‌های توطئه پیشگامانی داشته است.پدیده اخبار جعلی همچنین درباره استفاده از اطلاعات غلط و گمراه‌ کننده و تبلیغات سیاه است.
کتاب اخبار جعلی چه می‌گوید
کتاب «اخبار جعلی: دروغ، تحریف و توهم در روزنامه‌نگاری» با روایت دیالوگ جنجالی «جیم آکوستا» گزارشگر سی.ان.ان با «دونالد ترامپ» در نخستین کنفرانس خبری رئیس جمهوری منتخب امریکا آغاز می‌شود؛ کسی که سابقه اظهارات جنجالی و اغلب توهین‌آمیز وی در مورد افراد، کشورها و سیاست‌های مختلف حتی پیش از به قدرت رسیدنش توجه رسانه‌ها را جلب کرده بود. او در جریان مبارزات انتخاباتی‌اش بارها رسانه‌ها، سازمان‌های خبری و روزنامه‌نگاران را «دروغگو» و «تولیدکننده اخبار جعلی» خوانده بود. مترجم کتاب نیز در یادداشت مقدماتی خود با اشاره به اهمیت و ضرورت بررسی و تحلیل پدیده اخبار جعلی در عصر کنونی، یادآوری کرده است: وقتی رئیس جمهوری امریکا به‌عنوان به اصطلاح قدرتمندترین رهبر جهان از سوی بسیاری از سیاستمداران، کارشناسان و رسانه‌های باسابقه، رسماً به استفاده از اخبار جعلی متهم می‌شود و در عین حال خود او به‌صورت علنی رسانه‌های اصلی جهان را به تولید اخبار جعلی متهم می‌کند، می‌توان تا حدودی به اهمیت این پدیده نوظهور و تفاوت‌های اساسی آن با اشتباه در روزنامه نگاری یا انتشار اخبار دروغ در گذشته‌های نه چندان دور پی برد.
مک نیر می‌نویسد: بحث کنونی پیرامون پدیده اخبار جعلی از محیط‌های دانشگاهی فراتر رفته و به رستوران‌ها، کافی شاپ‌ها و خانه‌های مردم نیز راه یافته است.گسترش و علنی شدن آن به مسأله‌ای مهم در دغدغه‌های روزمره مردم تبدیل شده وحتی بسیاری از شهروندان عادی به این تشخیص رسیده‌اند که توجه به این پدیده برای تکامل و حتی بقای جوامع دموکراتیک لیبرال در قرن بیست و یکم لازم است.
مک نیر معتقد است پدیده اخبار جعلی در واقع نمایانگر وجود بحرانی گسترده در زمینه اعتماد به نخبگان و از جمله نخبگان سیاسی و نخبگان رسانه‌ای شاغل در رسانه‌های اصلی دنیا است که کارکنان آنها برای حفظ نقش سنتی خود در دموکراسی‌های لیبرال دست و پا می‌زنند. «اخبار جعلی»، «جعل در روزنامه‌نگاری»، «کاهش اعتماد به روزنامه‌نگاری» و «اخبار جعلی و فرهنگ سیاسی دموکراتیک» از جمله موضوعات مهمی است که مک نیر در اثر جدید خود با ذکر مثال‌های عینی آنها را بررسی کرده‌است.
کتاب در فصول مختلف خود به پدیده اخبار جعلی در یک بستر و زمینه اجتماعی و فرهنگی پرداخته و شرحی تاریخی از مسائل مربوط به موضوعی ارائه می‌شود که همواره شکل فرهنگی روزنامه نگاری، نقد آن در دانشگاه‌ها و بخشی از نقش رسانه‌های خبری در ارتباطات سیاسی از زمان انقلاب‌های بورژوایی اوایل دوران مدرنیته بوده است. این بحران اعتماد، در پسا مدرنیسم و فلسفه نسبی گرایان فرهنگی قرن بیستم و روایت‌های جعلی مشهور شده ریشه دارد.روندهای فرهنگی و فناوری حول موضوع پدیده اخبار جعلی فضایی را ایجاد کرده است که در آن ضد نخبگان خودخوانده و پوپولیست‌ها تلاش می‌کنند تا اطمینان عمومی به روزنامه نگاری رسمی را تضعیف کنند.
پدیده اخبار جعلی یک بحث پیچیده سیاسی با این موضوع است که چه کسی حقیقت را تعیین می‌کند و در کنار آن نقش روزنامه‌نگاردر نظام دموکراسی چیست. مک نیر در کتاب خود علاوه بر اینکه تعریفی از اخبار جعلی می‌دهد و اینکه چه چیزی اخبار جعلی محسوب نمی‌شود، به‌دنبال ریشه‌یابی عبارت اخبار جعلی است. او همچنین استفاده از این پدیده به‌عنوان یک سلاح ایدئولوژیک در فضای سیاسی موجود و عواقب استفاده مداوم از آن را بر تداوم بقای روزنامه نگاری لیبرال درسایه سیاست‌هایی که به شکل فزاینده‌ای اقتدارطلب، ملی‌گرا و پوپولیست می‌شوند دنبال می‌کند.مک نیر علاوه بر این به کاهش اعتماد به روزنامه نگاری و اینکه چطور ناسیونالیست‌های راست افراطی و پوپولیست‌ها درسراسر جهان جایگاه سنتی منتقد ایدئولوژی غالب و نخبگان حاکم را در رسانه‌ها غصب کرده‌اند می‌پردازد.

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.