نگاهی به نمایش «فیل در تاریکی»

تهرانی تاریک و انتزاعی

فرهنگی /
شناسه خبر: 406741

رمان «فیل در تاریکی» را می‌توان واکنشی دانست به زمانه‌اش که مشوش بود و در حال‌ گذار و زوال یک فضای ملتهب سیاسی که در آستانه انقلاب و فراگیری جنبش‌های سیاسی و اجتماعی است.

ایران آنلاین/    قاسم هاشمی‌نژاد آن را در یک فشردگی و اضطرار باورنکردنی نوشت. زمانی که در سال 1355 به شمال ایران رفت و ویلایی در محمودآباد کرایه کرد و در پنج روز نوشتنش را به پایان رساند. رمان اما در سال 1358 و به یاری عبدالحسین آل‌رسول و نکات ویراستاری ابوالحسن نجفی، در انتشارات زمان منتشر شد و در آن فضای انقلابی و پرتلاطم، چندان خوانده نشد و آن‌چنان قدر ندید. قاسم هاشمی‌نژاد در مصاحبه با علی اکبر شیروانی، در کتاب «راه ننوشته» در این باب و با حسرت توضیح می‌دهد که «به یاد می‌آورم که در سال‌های اول انقلاب عکس‌العمل نسبت به آنچه رمان پلیسی می‌شناختند بسیار تند بود. چاپ و نشر آن ممنوع شد. تصور تصمیم‌گیرنده‌ها این بود که در جامعه یک انقلاب معنوی صورت گرفته و این گونه آثار باعث گمراهی خواننده‌ها و تنزل اخلاقی جامعه می‌شود. فیل در تاریکی کم‌وبیش در آستانه انقلاب منتشر شد. مردم که همانا خواننده بالقوه کتاب باشند، با مسائل مهم و سرنوشت‌ساز دست به گریبان بودند. هیجان عمومی طبعاً پاسخ مناسبش را با کتابی مثل فیل در تاریکی نمی‌یافت. این کتاب و بسیاری کتاب‌های دیگر ظاهراً پاسخگوی آن دوره نبودند. هر چند فیل در تاریکی مظنه‌ای به دستتان می‌داد که در چه شرایطی داشتید زندگی می‌کردید.» نابهنگامی رمان، بعدها عیاری شد برای شناخت زمانه‌ای که هاشمی‌نژاد در تمناهای خود، سعی کرده بود آن را با یک روایت معمایی و عینیت‌گرایانه، متعین کند. دورانی که اخلاقیات به مخاطره افکنده شده و سامان جامعه در حال فروپاشی است. همچنان‌که فیل در تاریکی را می‌توان واکنشی انتقادی دانست به جریانی در ادبیات که سیاست‌زده است و گرفتار فقر نظری و ناتوان در قصه‌گویی. از این منظر رمان را می‌توان یکی از بهترین مواجهات با ابتذال زمانه، با رویکردی انضمامی و تحقیق‌محور در فرآیند نوشتن دانست.

 اگر از نسخه سینمایی نعمت حقیقی که سرنوشت غمباری به خود گرفت بگذریم، شاید اقتباس تئاتری مهرداد مصطفوی در مقام کارگردان و محمد زارعی به‌عنوان نویسنده، بتواند تلاشی قابل اعتنا باشد برای بر صحنه آوردن یکی از مهم‌ترین آثار ادبیات داستانی معاصر. اقتباسی که این روزها در سالن شماره دو تماشاخانه پالیز به اجرا درآمده و رویکردی مینیمالیستی دارد در بازنمایی مناسبات و فضاها. تهرانی در حال‌ گذار و تا حدودی هراسناک که روابط شهروندانش بیش از گذشته، گرفتار انتزاعی شدن و خشونت شده و سرمایه در آن جولان می‌دهد. دیگر از آن مناسبات انسانی رمان خبری نیست و همه چیز ناآشنا و انتزاعی است. در نتیجه ما با روایتی تاریخ‌زدایی‌شده از دهه پنجاه روبه‌رو هستیم که زمانه معاصر را بازتاب می‌دهد. با ریتمی تند، دیالوگ‌های چکشی و چالشی، سکوت‌ها و البته ناآشنایی و غریبگی فزاینده. یک تهران معاصر در حال ساخت و ساز که به موازات گسترش طولی و عرضی، انتزاعی‌ و طبقاتی و هراس‌آورتر هم شده. با اقتصادی زیرزمینی که جماعتی از خلافکاران را به تکاپو انداخته تا بار خود بندند و لذت برند. دیگر از گرایش‌های عرفانی در مقوله شناخت که در رمان مشاهده می‌شود، چندان خبری نیست و کار به مناسبات فسادآور سازمان یافته رسیده. اگر هاشمی‌نژاد حقیقت‌جویی را در نسبت با امر شناخت یا همان معرفت جست‌و‌جو می‌کند، جلال امین یا همان شخصیت اصلی رمان در روایت تئاتری مهرداد مصطفوی، بیشتر در پی ماجراجویی و بقاست. رمان امکان شناخت و لاجرم حقیقت‌جویی را بیش از اجرای تئاتری، برای جلال امین مهیا می‌کند. این روزها آرمان‌گرایی جمعی دهه پنجاه تبدیل شده به ماجراجویی و حفظ بقای شخصی. بنابراین، مهرداد مصطفوی بیش از هاشمی‌نژاد به جهان نوآر و تاریک شخصیت‌ها میدان داده و از جنبه‌های فلسفی و معرفت‌شناسانه فاصله گرفته است.
 طراحی صحنه امید اکبری، مینیمالیستی‌است. چند صندلی نو و کهنه از اتومبیل‌های مختلف، فضا و مکان را متعین می‌کنند. صندلی‌هایی که براحتی جابه‌جا شده و مکان‌های مختلف را می‌سازند. این سهولت در تحرک، زمان و مکان را فشرده کرده و مانند میانجی اتصال صحنه‌های مختلف، عمل می‌کند. فضاهای داخلی چون تعمیرگاه، کاباره و اتومبیل با نشستن و برخاستن بر صندلی‌ها مشخص شده و فضاهای خارجی، در فاصله‌مندی از صندلی‌ها. فشردگی زمان و مکان، حسی از اضطرار و هراس را القا کرده و نورپردازی کمینه‌گرایانه، آن را شدت بخشیده است. در این طراحی هوشمندانه، می‌توان از تمهیدات سینمایی بهره برد و به مونتاژ و روایت‌های موازی پرداخت. امکانی که بر تعلیق روایت افزوده و ریتم جذابی از یک اجرای مبتنی بر ژانر نوآر را مهیا می‌کند. فیل در تاریکی، از تنش مداومی که این روزها در اجراهای مبتنی بر رئالیسم اجتماعی می‌بینیم حذر کرده و با سکوت و وقفه، به تناسب رسیده است. مخاطبان به عوض بمباران شدن زیر کلمات، تهدیدات و تنش‌های مداوم، در سکوت‌ و انزوای گاه و بیگاه جلال امین، امکان تنفس و تخیل یافته و تحلیل نمی‌روند. از این منظر، با اجرایی روبه‌رو هستیم که تناسبی منطقی میان کنش و سکوت برقرار کرده و متناسب است.
 جهان مافیایی فیل در تاریکی، با کنار گذاشتن روایتِ رمان از تجارت پر سود مواد مخدر، مناسبات طبقات فرادستی را بازنمایی می‌کند که زیست جهان پر مخاطره‌ای را برای خود ترتیب داده‌اند. قمار کردن در کاباره‌ها، شرط‌بندی و زندگی ماجراجویانه شبانه. جلال امین همچون کارآگاهی تازه‌کار اما مصمم، می‌تواند نوری کم‌فروغ به این جهان تاریک و وسوسه‌انگیز بتاباند و در انتها با چشمانی گریان، مرگ برادر خود حسین را به سوگواری نشیند. اما نکته اینجاست که برای کشف حقیقتی که قاسم هاشمی‌نژاد در جست‌و‌جوی آن بود، خورشیدی تابان لازم است و قهرمانانی چون جلال امین‌، که مصمم و شجاع باشند. کسانی که تا پای مرگ به پیش می‌روند و از پا نمی‌افتند.
 ابراهیم عزیزی بخوبی توانسته آن خشونت و مصمم بودن جلال امین را ایفا کند. چنانچه آوا شریفی در نقش مهستی، یادآور فم‌فتال‌های نوآر است. زنی که دلبری می‌کند و هراسان است. گاه گریان و گاه اسلحه در دست، کسی را نشانه رفته. امیر جنانی بخوبی نقش یک مرد معرکه‌گیر به حاشیه رانده شده را بازی می‌کند. مردی که پای در سنت دارد و نگاهش هشداردهنده است و در نهایت به قمار پناه می‌برد. پرهام یدالهی میان عشق به مهستی و انجام وظیفه در مقام مأمور شهربانی، سرگردان است. او نمونه تیپیکال فناشدگی میان عشق و وظیفه است. آیدین بهاری که قرار است نقش نیکلا را بازی کند و در یک فرآیند لهجه‌زدایی بیشتر شبیه یک تهرانی است تا یک اقلیت مذهبی.
در نهایت، اجرای فیل در تاریکی با انتزاعی کردن مناسبات، تاریخ‌زدایی و پیراستن متن از حواشی و لهجه‌های زبانی و اقلیت‌های مذهبی، به اجرایی یکدست، جذاب و معمایی بدل شده که بیش از آنکه زمانه‌اش را به شکل دقیق بازنمایی کند، در پی نزدیک شدن به اجرایی نوآر و پر تعلیق است. شاید با اجرای مهرداد مصطفوی بر معاصرتر شدن رمان اشارتی داشت و شاید با اندکی اغماض بر فاصله گرفتنش از ما بشارت داد، اما هر چه هست مانند نوری است در تاریکی برای شناخت زمانه‌ای که هر دم از ما دورتر می‌شود.
نگاهی به نمایش «فیل در تاریکی»  تهرانی تاریک و انتزاعی

کلمات کلیدی

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.