مدیریت کمبود آب در دستور کار دولت است

تغییر الگوی کشت چگونه عملیاتی می‌شود؟

اقتصادی /
شناسه خبر: 65356

تأمین امنیت غذایی و خودکفایی در تولید محصولات راهبردی از مهم‌ترین دستورالعمل‌های دولت در بخش کشاورزی است که برای دستیابی به این هدف تدوین الگوی کشت محصولات به منظور افزایش تولید در حال بازنگری است. مهم‌ترین ویژگی الگوی جدید کشت راهبردی بودن آن است.

ایران آنلاین / از آنجا که یکی از اولویت‌های اصلی دولت برای تدوین برنامه ششم توجه به مسأله کمبود آب است الگوی کشت براساس مصرف آب کمتر و تولید بیشتر از کارکردهای اصلی برنامه تغییر الگوی کشت است. در واقع الگوی کشت عبارت است از تعیین نظام کشاورزی با مزیت اقتصادی پایدار، مبتنی بر سیاست‌های کلان کشور، دانش بومی کشاورزان و بهره‌گیری بهینه از ظرفیت‌های منطقه ای.

داشتن برنامه الگوی کشت علمی و تناسب نوع محصولات با شرایط اقلیمی، پایداری تولیدات کشاورزی و امنیت غذایی را تضمین می‌کند و سبب می‌شود از استعدادهای هر منطقه استفاده درست و بجایی صورت بگیرد و بهره‌وری افزایش یابد و منابع طبیعی نیز ماندگار شوند. الگویی که حدود 50 سال است در کشورهای صنعتی و کشورهایی که اقتصادشان بر پایه کشاورزی است اجرا می‌شود.

در واقع هیچ کشتی در آن کشورها صورت نمی‌گیرد مگر براساس الگوی کشت. اما کشاورزی در کشور ما بیشتر سنتی و بر اساس تجربیات کشاورزان است چون کشاورزی ما فاقد الگوی کشت است و هنوز در مراحل مقدماتی تدوین و اجرای آن قرار داریم. اما با توجه به اینکه از حدود چهار دهه قبل اقداماتی برای صنعتی شدن کشاورزی انجام شده انتظار می‎رود که با گذشت این مدت برای تولید مواد غذایی خود الگوی کشت مناسب و نقشه راه در اختیار کشاورزان قرار می‌گرفت.


تناسب کشت و اقلیم
برای تحقق اهداف بهره‌وری از تولید محصولات راهبردی طرح کشت تلفیقی اجرا می‌شود به طور مثال در مزارعی که کشت گندم، اقتصادی یا امکانپذیر نیست می‌توان دیگر محصولات مانند کلزا و ذرت را کشت کرد به همین منظور باید ظرفیت‌های نهفته در سطح ملی و استانی شناسایی شود تا بتوان از این ظرفیت‌ها برای تولید پایدار در بخش کشاورزی استفاده کرد. کشاورز و فعال بخش کشاورزی باید برای قبل و بعد از تولید برنامه داشته باشد تا تولید اقتصادی در این بخش معنا پیدا کند.
وزیر جهاد کشاورزی می‌گوید: کشاورز باید بداند محصولی که امروز تولید می‌کند در کجا و چگونه مصرف می‌شود و متقاضی آن کیست، اگر محصولی بدون در نظر گرفتن زنجیره تولید، کشت و روانه بازار شود محکوم به شکست است. برای اینکه تولید پایداری داشته باشیم باید نیازهای پیش از تولید مدیریت شود و مدیر واحد تولیدی در بخش کشاورزی باید نیازهای خود را در بخش نهاده برآورد و تأمین کند. تولید محصولات کشاورزی باید به گونه‌ای مدیریت شود که قیمت تمام شده محصول از قیمت محصول مشابه وارداتی بیشتر نباشد و این مهم در گرو تولید اقتصادی و افزایش بهره‌وری است.
به گفته وزیر جهاد کشاورزی، سیاست وزارتخانه بر این است که از تولیدکنندگانی که میانگین عملکرد قابل قبولی در تولید محصولات دارند حمایت کند تا با واردات ضرر و زیان نکنند و از طرف دیگر به مصرف‌کننده اجحافی نشود.
در این برنامه کشت سبزی و صیفی از کشت تراکم و در فضای باز به کشت در گلخانه تبدیل می‌شود تا از این اراضی برای کشت دیگر محصولات استفاده شود. انتخاب نوع کشت متناسب با شرایط سرزمینی ازجمله مواردی است که در کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی تأثیرگذار است. برای نجات کشور از مسائل و بحران‌های آبی باید الگوی کشت متناسب با شرایط سرزمینی به هر طریق اعمال شود.

در این برنامه کشت سبزی و صیفی از کشت تراکم و در فضای باز به کشت در گلخانه تبدیل می‌شود تا از این اراضی برای کشت دیگر محصولات استفاده شود. انتخاب نوع کشت متناسب با شرایط سرزمینی ازجمله مواردی است که در کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی تأثیرگذار است. برای نجات کشور از مسائل و بحران‌های آبی باید الگوی کشت متناسب با شرایط سرزمینی به هر طریق اعمال شود.

جواد وفابخش مجری مطالعات تغییر الگوی کشت وزارت جهاد کشاورزی طرح الگوی کشت را اولویت جدی این وزارتخانه عنوان می‌کند و می‌گوید تا زمانی که منابع در دسترس مانند آب، خاک حاصلخیز، سرمایه، نیروی کار و ماشین‌آلات به اندازه‌ای فراهم نباشد یا امکان فراهم شدنش موجود نباشد که کشاورز قدرت انتخاب بین محصولات متناسب با اقلیم و غیرمتناسب با اقلیم را داشته باشد معمولاً عوامل اقتصادی اثرات بیشتری در تعیین الگوی کشت خواهند داشت؛ هر چند ممکن است سازگاری‌های اقلیمی هم چندان مناسب نباشد و تولید از ریسک بالایی برخوردار باشد. نه تنها کشت‌های ما با شرایط اقلیمی متناسب نیست که با نیاز و مصارف داخلی و صادرات کشور نیز منطبق نیست که نمونه آن را در مورد سیب زمینی و پیاز داریم که در یک سال با کمبود این محصول مواجهیم و در سالی دیگر بیش از نیاز داخلی تولید می‌کنیم که محصولات روی دستمان می‌ماند.
برخی بر این عقیده‌اند که بسیاری از کشت‌های صورت گرفته در کشور متناسب با شرایط اقلیمی است؛ زیرا هر محصولی بر اساس تجربه‌های چندین ساله وارد یک منطقه شده است. منظور از الگوی کشت «اصلاح الگوی کشت» است و این به آن معنا نیست که ما الگوی کشت نداریم، در اکثر نقاط الگوهای کشت موجود با شرایط منطقه مناسب است اما با توجه به شرایط جدید باید اصلاح و تصمیم گیری‌های جدیدی درباره آن صورت بگیرد.
شاخصه‌های الگوی کشت
با وجود مباحث بسیار در زمینه الگوی کشت در طول سالیان دراز در کشور آیا چیزی به عنوان الگوی کشت برای کشاورزی ایران تعریف شده است؟
وفابخش در پاسخ این سؤال می‌گوید: الگوی کشت برای تدوین طرح مورد نیاز در مقیاس ملی و همکاری سایر دستگاه‌ها نیاز به ساماندهی دارد که در ادوار مختلف مدیریتی به اشکال گوناگون دیده شده است. در دولت تدبیر و امید به دلیل اهمیت موضوع برنامه‌ریزی الگوی کشت و تلاش در جهت اجرایی کردن آن به منظور مدیریت منابع تولید مانند آب و خاک، معاونت امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی وظیفه تدوین الگوی کشت به منظور اصلاح الگوی رایج برای استفاده کاراتر از منابع خصوصاً آب در بخش کشاورزی را به عهده گرفته است.

در حال حاضر این معاونت با استفاده از تجربیات قبلی و نتایج پایلوت‌های انجام شده، در حال جمع‌بندی نظرات صاحبنظران به منظور تهیه سند نقشه راه الگوی کشت و گنجاندن آن در برنامه‌های سالانه کشور است.
با توجه به اهمیت الگوی کشت و ضرورت توجه به آن برای داشتن آینده‌ای روشن در کشاورزی کشور باید شاخصه‌های مهم و جامعی در تدوین و اجرای آن مورد توجه قرار گیرد. عوامل مختلف بازدارنده آن آسیب شناسی شوند تا الگویی کارآمد در کشاورزی مناطق مختلف کشور داشته باشیم و نتایج توسعه کشاورزی به رشد اقتصادی کشور بینجامد.
ما می‌توانیم با انجام یک مطالعه دقیق و ارائه نقشه و برنامه جامع و یک هماهنگی مدیریتی قوی مشکلات خود را در زمینه الگوی کشت از بین ببریم اما مشکل ما این است که اگر هم مطالعه‌ای داشته باشیم عملاً مدیران جهاد کشاورزی استان‌ها با همان روش‌های سنتی و گذشته پیش می‌روند و هنوز به این نتیجه نرسیده‌اند که باید در سطح ملی یک برنامه واحد الگوی کشت سازماندهی شود.
یک مسأله دیگر در سازماندهی و ارائه الگوی کشت متناسب، مقاومت مردم در تغییر الگوی کشت است، اغلب مدیران و تولیدکنندگان به صورت سنتی و براساس نیازهای استانی و شهرستانی فکر می‌کنند و نه براساس نیازهای کل کشور.

با توجه به اهمیت الگوی کشت و ضرورت توجه به آن برای داشتن آینده‌ای روشن در کشاورزی کشور باید شاخصه‌های مهم و جامعی در تدوین و اجرای آن مورد توجه قرار گیرد. عوامل مختلف بازدارنده آن آسیب شناسی شوند تا الگویی کارآمد در کشاورزی مناطق مختلف کشور داشته باشیم و نتایج توسعه کشاورزی به رشد اقتصادی کشور بینجامد.

به عبارت ساده الگوی کشت به ما می‌گوید که چه محصولی، در کجا و به چه میزان و در چه مدتی از طول زمان تولید کنیم. پس کمیت، جا نمایی و زمان تولید را الگوی کشت به ما نشان می‌دهد. نپرداختن به الگوی کشت، عرصه کشاورزی را در مناطق وسیعی از ایران غیرقابل بهره‌برداری خواهد کرد.
با اینکه مفهوم الگوی کشت به عنوان یک موضوع علمی، سال‌های زیادی در دانشکده‌های کشاورزی تدریس می‌شده و اثرات علمی زیادی از استادان و محققان در این زمینه وجود دارد، ولی در اولویت توجه عاملان تولید نبوده است.
فشاری که در دهه‌های اخیر بر منابع آب و خاک وارد شده و پدیده‌هایی مانند تغییر اقلیم و خشک‌تر شدن اقلیم‌ها باعث بروز محدودیت‌های شدید منابع شده و همه را به فکر وادار کرده که برای تناسب محصولات با اقلیم که یکی از راه‌های دستیابی به بهره‌وری بیشتر است چاره‌ای بیندیشند.
ابزارهای تشویقی الگوی کشت
برای تغییر الگوی کشت به ابزار تشویقی نیاز است و باید برای تغییر کشت کشاورزان، امکانات تشویقی مثل یارانه کشت اختصاص یابد. الگوی کشت اساسی‌ترین ابزاری است که مسیر حرکت کشاورزان را مشخص می‌کند. این برنامه به کشاورز می‌گوید که چه محصولی را در کدام منطقه با توجه به ویژگی‌های آن منطقه بکارد. تقریباً تمام دولت‌ها از تدوین الگوی کشت بخش کشاورزی خبر داده‌اند اما هیچ‌گاه این الگو به شکل رسمی رونمایی نشده‌است. در حالی که با توجه به کمبود منابع آبی در ایران باید برنامه‌ای متناسب با پتانسیل‌های آبی کشور تهیه شود تا کشاورزان بر اساس آن اقدام به کشت محصولاتی کنند که نیاز آبی کمتری داشته باشد.
تاکنون تنها اقدام عملی وزارت جهاد کشاورزی که می‌توان در راستای تغییر الگوی کشت به آن اشاره کرد جلوگیری از کشت گیاهان آب‌بر در مناطق کم آب، اعلام ممنوعیت کشت برنج در برخی استان‌ها از جمله فارس، اصفهان و گلستان است. سال زراعی گذشته وزارت جهاد کشاورزی به برنج‌کاران این استان‌ها اعلام کرد برای حفظ منابع آبی از کشت برنج خودداری کنند چون حمایتی از سوی این وزارتخانه از کشت برنج در این استان‌ها به عمل نمی‌آید. اما متولیان بخش تولید و مجموعه‌هایی که باید از کشاورز حمایت کند و نقشه راه در اختیار وی قرار دهد، هیچ‌گاه به شالیکارانی که کاشت محصولشان را ممنوع کرده بود، اعلام نکرد که چه گیاه دیگری را جایگزین کشت برنج کنند. حتی اگر دولت محصول جایگزین به کشاورز معرفی می‌کند باید برای مسائل پس از کشت یعنی بازار‌رسانی محصولات جدید هم توجه داشته باشد تا بتواند ضمن جلب اعتماد کشاورزان، زمینه مشارکت آنها در طرح‌های آتی را فراهم کند.
اما در برنامه سال گذشته وزارت جهاد کشاورزی به سایر جنبه‌های معیشتی کشاورزان توجه نشده بود و صرفاً با یک اقدام دستوری تلاش شد تا از کشت برنج به عنوان محصولی آب بر جلوگیری شود و بخشی از معضلات کشور در زمینه افت سطح سفره آب‌های زیرزمینی مرتفع شود. بدون شک حل مشکل تخلیه منابع آب زیرزمینی و اضافه برداشت، جز با جلب مشارکت کشاورزان حل نخواهد شد.

در چنین شرایطی طرح‌های دستوری که نیازهای معیشتی مردم در آن لحاظ نشده به هیچ وجه مشارکت جوامع محلی و کشاورزان را به همراه نخواهد داشت و در نهایت محکوم به شکست خواهد بود.
کاوه خاکسار، مدیر کل غلات وزارت جهاد کشاورزی در پاسخ به سؤال خبرنگار «ایران» در این خصوص که دولت برای حمایت از کشاورزان در طرح تغییر الگوی کشت چه برنامه‌هایی دارد می‌گوید: «اصولاً برای حمایت از کشاورزان تولید‌کننده برنج باید افزایش عملکرد در واحد سطح و کاهش هزینه‌های تولید در دستور کار قرار گیرد. برای این‌کار باید از تکنولوژی‌های نوین مانند استفاده از ارقام جدید با نیازآبی کمتر، روش‌های جدید آبیاری و افزایش درجه مکانیزاسیون استفاده کرد. همچنین با اجرای یکپارچه‌سازی و تجهیز و نو‌سازی اراضی باید از تبدیل اراضی جلو‌گیری کرد و با اصلاح کارخانه‌های شالیکوبی میزان ضایعات در کارخانجات را به حداقل رساند. ضمناً می‌توان با اجرای طرح‌های خرید حمایتی با قیمت مناسب که امسال نیز در دستور کار قرار گرفت از تولید‌کنندگان حمایت کرد.»
در تغییر الگوی کشت برنج وزارت جهاد کشاورزی عنوان کرده فقط از کشت برنج در استان‌های شمالی حمایت می‌کند اما برخی با انتقاد از این تصمیم، این ادعا را مطرح می‌کنند که دولت کشت برنج را در بسیاری استان‌ها ممنوع کرده در حالی که قانون این اجازه را به دولت نمی‌دهد اما مدیر کل غلات وزارت جهاد کشاورزی با رد این ادعا تأکید می‌کند دولت هیچ ممنوعیتی برای کشت برنج وضع نکرده است ولی برای جلوگیری از بحران آب در استان‌های کم آب از کشت محصولات آب بر در این استان‌ها حمایت نخواهد کرد.
خاکسار می‌گوید: «وزارت جهاد کشاورزی و معاونت امور زراعت کشت برنج را غیر از استان‌های شمالی کشور در دیگر استان‌ها به‌دلیل مصرف بالای آب و پایین بودن راندمان بهره‌وری آب توصیه نکرده و از آن حمایت نخواهد کرد و برنامه‌ریزی لازم را برای تغییر الگوی کشت و تولید محصولاتی با نیاز آبی کمتر و بهره‌وری بالاتر انجام خواهد داد. به ‌هرحال آب یکی از چالش‌های عمده در کشور است که همه آحاد ملت برای حفظ و استفاده بهینه از آن باید حداکثر تلاش خود را به‌عمل آورند. این در حالی است که 86 درصد تولید برنج کشور در دو استان شمالی و 14درصد در سایر استان‌ها است.»

وزارت جهاد کشاورزی و معاونت امور زراعت کشت برنج را غیر از استان‌های شمالی کشور در دیگر استان‌ها به‌دلیل مصرف بالای آب و پایین بودن راندمان بهره‌وری آب توصیه نکرده و از آن حمایت نخواهد کرد و برنامه‌ریزی لازم را برای تغییر الگوی کشت و تولید محصولاتی با نیاز آبی کمتر و بهره‌وری بالاتر انجام خواهد داد. به ‌هرحال آب یکی از چالش‌های عمده در کشور است که همه آحاد ملت برای حفظ و استفاده بهینه از آن باید حداکثر تلاش خود را به‌عمل آورند. این در حالی است که 86 درصد تولید برنج کشور در دو استان شمالی و 14درصد در سایر استان‌ها است

به هر حال همه باور دارند که مسائل و مشکلات جدی کشاورزی حال و آینده ما را تهدید می‌کند که چه بسا منجر به فاجعه بزرگی هم چون نابودی منابع پایه و به دنبال آن تولیدات کشاورزی می‌شود که این موضوع خودکفایی ما را در محصولات کشاورزی زیر سؤال خواهد بود و به طور یقین رشد اقتصادی و استقلال کشور، ضرورت مدیریت همه جانبه و داشتن برنامه بلند مدت با بازدهی بالا را بیش از پیش نشان می‌دهد تا مسئولان با تدوین طرح جامع و همه جانبه «الگوی کشت» کشاورزی و هرچه سریع‌تر آن را به اجرا درآورند.
نکته قابل توجه در بحث الگوی کشت این است که ترویج و اجرای الگوی جامع کشت و آبیاری برای مقابله با کم آبی در استان‌های مختلف کشور یک ضرورت است.

استفاده از بذور و کشت مناسب با توجه به شرایط آب و هوایی هرمنطقه از راهکارهای توسعه کشاورزی بخصوص در شرایط کم آبی است. شاخص‌های اقتصادی در الگوی کشت باید به‌گونه‌ای تعیین شوند تا با انتخاب نوع محصول همراه با افزایش بهره‌وری از منابع موجود (آب و خاک و غیره)‌، حداکثر درآمد را برای کشاورزان و تولید‌کنندگان به همراه داشته باشد و کشاورزان بتوانند با افزایش درآمد و سود حاصل از فروش تولیدات، نسبت به سرمایه‌گذاری و توسعه فعالیت‌های خود اقدام کنند و بدین ترتیب رونق اقتصادی را در بخش کشاورزی شاهد باشیم. به عنوان مثال مزیت نسبی محصولاتی مانند پسته، زعفران و تولیدات گلخانه‌ای که از مزیت نسبی بالاتر و مطلوبیت اقتصادی بیشتری برخوردارند می‌تواند پس از محصولات اساسی با اولویت در الگوی کشت قرار گیرند./ایران

 

کلمات کلیدی

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.