پا به پای علم‌کش‌های تهران

ما برای سلفی گرفتن زیر عَلَم نمی رویم

گزارش /
شناسه خبر: 411537

حمایل و کمربند را محکم می‌بندد. میله‌ها را مثل یک وزنه‌بردار محکم می‌گیرد و با یک یا علی بلند، علم را بلند می‌کند. صدای یا علی و صلوات و لعنت بر یزید و سپاه دشمن، فضا را پر می‌کند. این تصویری است که این شب ها در کوچه و خیابان می بینم. صدای عَلَم و علم کش هایی که با یک یا علی عَلَم را به دوش می کشند.

  تیغه‌های آهنی هوا را می‌شکافد. همه نگاه‌ها به چوبداری است که مقابل علم حرکت می‌کند تا موقع خستگی جوان علم کش با کمک بقیه علم کش‌ها جای او را با نفر بعدی عوض کند. علم‌کشی و علامت‌کشی آرزوی خیلی از جوان‌هاست. آرزویی که از کودکی شکل می‌گیرد و خیلی‌ها از دویدن دنبال علم و شمردن تعداد تیغه‌های آن در کودکی خاطره دارند. با نزدیک شدن به تاسوعا و عاشورای حسینی علامت‌ها و چلچراغ‌هایی که جوانان آن را مقابل دسته‌های عزاداری حمل می‌کنند چشمگیر است. اما علم که علامت هیأت است، داستان و آیینی دارد شنیدنی مخصوصاً از زبان علامت‌کشی که شهره است به بلند کردن علامت 29 تیغه تو پر.
علامت یعنی عشق
بچه دروازه شمیران است و علامت کش آن منطقه. 32 سال دارد و می‌گوید رفتن زیر علم عشق می‌خواهد و پاکی. باید با وضو و پاک زیر علم رفت. علم قداست دارد و هرکسی نمی‌تواند آن را بلند کند. نصرالله گودرزی‌فرد می‌گوید: «از کودکی مثل خیلی از بچه‌ها با دیدن علامت دنبال آن دسته می‌رفتم و ساعت‌ها به کسانی که علامت بلند می‌کردند نگاه می‌کردم. آرزو داشتم که من هم یک روز بتوانم علامت بلند کنم. اولین بار 9 سالگی علامت 3 تیغه بلند کردم. حس کسی را داشتم که به عشقش رسیده بود. سال‌ها تنها اجازه داشتم پایه علامت را حمل کنم تا زمانی که علم کش‌ها خسته شدند آن را داخل پایه بگذارند. آن سال‌ها درس پاکی و با خدا بودن را کنار علم کش‌های قدیم تهران آموختم. آن موقع کسی حق نداشت با آستین کوتاه زیر علم برود و یک علم کش باید سر به زیر بود و به اطراف نگاه نمی‌کرد.»
15 سالگی نصرالله سال مهمی در زندگی‌اش بود. وقتی توانست برای اولین بار زیر علم برود: «محرم آن سال برای اولین بار علامت 9 تیغه بلند کردم. حس خوبی بود و حالت معنوی خاصی داشتم. از آن سال به بعد ایام محرم زیر علامت می‌روم و به یاد علمدار کربلا آقا ابوالفضل(ع) علم کشی می‌کنم. بزرگ‌ترین علامتی که بلند کرده‌ام 29 تیغه توپر برای هیأت خیابان گرگان بوده.» به گفته او علامت‌ها وزن‌های مختلفی دارند و گاهی سنگینی آنها به 400 تا 500 کیلو هم می‌رسد اما وقتی با آن حرکت می‌کنند باید مراقب باشند که نکند چون وزن علم چند برابر می‌شود: «البته از دو سال قبل به دلیل اینکه علامت‌ها در خیابان ترافیک درست می‌کرد، پلیس از هیأت ما خواست علامت‌مان را بیرون نیاوریم و هیأت هم جمع کرد. 
من هم شب‌های محرم و روزهای تاسوعا و عاشورا به عشق علم کشی به هیأت‌های مختلف می‌روم و چند دقیقه‌ای علم آنها را حمل می‌کنم. لحظه‌ای که زیر علم می‌روم تنها شفای مریض‌ها را از خدا می‌خواهم و با توسل به امام علی(ع) علم را به دوش می‌کشم. از دیدن کسانی که زیر علم سعی می‌کنند خالکوبی‌شان را نشان دهند یا سعی می‌کنند از خودشان فیلم و عکس بگیرند ناراحت می‌شوم.»
رازهای علامت
نمادهای مختلفی روی علم هست که هرکدام از آنها روایت و داستانی برای خودش دارد. نصرالله درباره رسم علم کشی و آداب مخصوص به آن و نمادهایی که روی علم قرار می‌گیرد، توضیح می‌دهد: «وقتی دو علامت به هم می‌رسند علامتی که قدمت کمتری دارد باید خم شود و سلام کند؛ این ارتباطی به تعداد تیغه‌ها ندارد. علامت مسن‌تر هم جواب می‌دهد. همچنین وقتی مقابل هیأت یا تکیه و یا مکان مقدسی می‌رسیم باز علم سلام می‌دهد و چرخاندن علم هم یک حرکت نمایشی است که مقابل تکیه یا هیأت انجام می‌شود.
علم توق‌دار و تک تیغه هم هرجا برود واجب است که به او احترام بگذارند. کسی که در مقابل علم حرکت می‌کند چوبدار است که چوب علم را در دست می‌گیرد و زمانی که علم کش احساس خستگی کرد کلمه علی(ع) را به زبان می‌آورد و چوبدار هم با گفتن علی علی از دیگر علم کش‌ها می‌خواهد علم را بلند کنند و به کس دیگری بدهند. یک نفر هم به دشمن اهل بیت و شمر و یزید لعنت می‌فرستد و بقیه او را همراهی می‌کنند.»
به گفته او که در زمینه تاریخ و نمادهای بکار رفته در علم تحقیق کرده شیر در علم نشان قدرت و شجاعت امیرالمؤمنین(ع) است. دو پرنده‌ هم نماد فطروس ملک هستند. همان پرنده‌ای که بال‌هایش شکست و پرهایش ریخت اما وقتی خودش را به قنداق امام حسین(ع) رساند بال‌هایش قدرت پرواز گرفت و پرهایش درآمد. آهو همان آهویی است که امام رضا(ع) ضامنش شد و زنگوله که زنگ حیدری است و وقتی بزرگی وارد زورخانه می‌شود به صدا درمی‌آید. طاووس هم نماد زیبایی و انتظار است. سر اژد‌ها نشان نفس سرکش و همین‌طور داستان لشکر جنیان در کربلا برای کمک به امام حسین(ع) و شتر نشانه کاروان اسرا: «قدیم علامت‌ها توسط اساتیدی مثل برادران جوادی و استاد حاج حسن به صورت دستی ساخته می‌شد و ارزش زیادی داشت و امروز هم قیمت این علامت‌های دست ساز بالاست ولی چند سالی هست که علامت‌ها به شکل پرس شده به بازار می‌آید. متأسفانه تعداد علم کش‌ها هم کم شده و خیلی‌ها علم‌ها را روی چرخ حمل می‌کنند.»
درفش کاویانی
محسن عیوقی یکی دیگر از جوانانی است که می‌گوید عشق به علم‌کشی و رفتن زیر این بیرق آهنی از دوران کودکی در او شکل گرفته. او به محله‌های مختلف تهران و شهرهای زیادی در ایران سفر کرده تا از نزدیک علامت‌های آنها را ببیند و تحقیقات زیادی هم درباره تاریخچه علم انجام داده. علم معروف هر منطقه از تهران را به خوبی می‌شناسد و بارها خودش آنها را به دوش کشیده. او معتقد است که علم ریشه ایرانی دارد و تاریخچه آن به درفش کاویانی باز می‌گردد. او از روزهایی که عاشقانه علم چوبی بلند می‌کرده این‌گونه می‌گوید: «از همان دوران کودکی علاقه زیادی به علم داشتم. با برادر بزرگ‌ترم علم چوبی درست کرده بودیم و از 3 سالگی آن را بلند می‌کردم. 
این عشق از همان روزها در وجود من بود. 10 سال درباره تاریخچه علم مطالعه کرده‌ام و به شهرهای زیادی سفر کرده‌ام و از نزدیک علامت‌های آنها را دیده‌ام تا اینکه به این نتیجه رسیدم که علم یک ریشه کاملاً ایرانی دارد. یعنی برمی‌گردد به درفشی که کاوه آهنگر ساخت و به فریدون داد. اژدهایی که روی علم است همان اهریمن نفس است که در خان دوم، رستم با اژدها می‌جنگد. زمانی که سلطان محمود غزنوی پادشاه ایران شد از سمبل ایران پرسید و به او درفش کاویانی را نشان دادند. 
درفش به شکل یک تیغه کوتاه و به اندازه یک محراب بود. سلطان محمود نام توق را برای این درفش انتخاب کرد و آن را به دست سپهسالاران خود داد تا همراه خود به جنگ ببرند. محل نگهداری توق هم به پاتوق معروف شد. در زمان آل بویه وقتی عزاداری امام حسین(ع) رواج پیدا کرد توق را به عنوان نشانه عزا حمل می‌کردند و روی آن پارچه سبز رنگی می‌انداختند و زنگوله حیدری می‌آویختند که نشانه پهلوانی ایرانیان بود.»هنوز هم هستند کودکانی که پا به پای علم، کنار هیأت‌ها راه می‌روند و دل‌شان می‌خواهد زودتر جوان شوند و بازویی به هم بزنند و علامت هیأت را به دوش بکشند.

 

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.