ion

نخستین شرط تحقق حقوق بشر و وجود آن در جامعه، اصل حاکمیت قانون است که زیربنای ایجاد سامانه حقوقی در یک جامعه سامان یافته است. اصل حاکمیت قانون علاوه بر آنکه شرط لازم برای تحقق حقوق بشر است، خود از مصداق‌های آشکار و حد اعلای حقوق بشر به‌شمار می‌آید و بدون رعایت آن در سامانه حقوقی و سیاسی، حقوق بشر منتفی است.

ایران آنلاین / منظور از این اصل، آن است که سامانه حقوقی حکومت ملی، تحت نظارت قواعد مشخص که دارای سلسله مراتب هستند، قرار دارد (قانونمداری صوری)؛ قواعد یادشده نیز، از جمله قواعد حاکم بر فرآیند مربوط به ارزش‌ها و هنجارهای بنیادین از قبیل عدالت، برابری و... باید باشد(قانونمداری ماهوی).

از نظر «کرتز» حاکمیت قانون مفهومی است که به‌دنبال اعتبار و ثبات از طریق دادگری است و از تمام اعضای جامعه حمایت می‌کند. سنگ بنای حاکمیت قانون این است که قانون خود حاکم بر حکومت است. اعمال خودسرانه قدرت که مبتنی بر قانون نیست، ذاتاً مشکوک است و ارزش مقاومت کردن دارد. حاکمیت قانون یعنی قرار دادن قانون بالاتر از انسان، جدال انسان‌ها و قوانین که در جامعه جنگ داخلی مداومی ایجاد می‌کند، از تمام وضعیت‌های سیاسی بدتر است. بر این مبنا، اگر قراردادی که در آن، یک طرف اقتداری مطلق و برای طرف دیگر، اطاعتی بی‌چون و چرا شرط شده باشد، باطل است.
به‌لحاظ موازین حقوق بشر، اصل حاکمیت قانون، زیربنای همه اصول و قواعد حقوق بشر است. مقدمه تحقق این حاکمیت، شناسایی حق تعیین سرنوشت آحاد جامعه، پیش‌بینی ساز‌و‌کار لازم برای اجرای این حق، وجود یک سامانه سامان یافته حقوقی برای اینکه مردم بتوانند اراده جمعی خود را از جمله انتخابات منصفانه و آزادانه به عرصه ظهور برسانند و بالاخره پیش‌بینی جایگاه ویژه برای موازین حقوق بشر در این سامانه حقوقی و در نظر گرفتن ضمانت اجرای مناسب برای اجرای موازین یادشده است. لازمه تحقق این امور، تضمین حق آزادی بیان و جلوگیری از نقض این حقوق است. تحقق این اصل در حاکمیت ملی دولت، صلح و ثبات ایجاد می‌کند و در حاکمیت بین‌المللی دولت، مانع دخالت سازمان‌های بین‌المللی در امر حقوق بشر می‌گردد.
سؤالی که ممکن است پیش آید این است که اگر قانون تصویب شده، خلاف حاکمیت مردم، حقوق بشر و حاکمیت قانون باشد، چه باید کرد؟ شاید گفته شود که چنین مقرره‌ای هرگز شایسته عنوان قانون نیست و اعتباری ندارد و دادرسان و مجریان قانون نیز حق اجرای آن را ندارند. ممکن است گفته شود که زمانی قانونگذار قانونی را تصویب کند، هیچ مرجعی جز قانونگذار حق تغییر آن را ندارد. بنابراین، چنین قانونی را مجریان باید اجرا کنند، حتی اگر خلاف سنجه‌های یادشده باشند. در نتیجه، قانون نادرست را فقط می‌توان نقد کرد و با ابزار نقد، قانونگذار را به اصلاح یا تغییر قانون وا داشت. شاید استدلال شود که مجریان باید این قانون را بر پایه اصل سلسله منابع حقوق بسنجند و در صورت ناسازگاری منبع پایین‌تر با منبع بالاتر آن را از راه تفسیر، بی‌اعتبار بدانند و اجرا نکنند.
پر روشن است که ماشین قدرت همواره با فرمان‌های متعدد در حال حرکت است و سامانه سیاسی باید یکپارچگی و تمامیت مردمسالار قدرت را به‌دست آورده و به تعبیری به ویژگی‌های دولت مدرن و قانونمدار نزدیک شود. مهم‌ترین هدف حاکمیت قانون نیز، چیزی جز مهار اعمال قدرت خودسرانه و چارچوب‌بندی اختیارهای مقام‌های حکومتی نیست. اصول حاکم بر موردهای تحدید «اعمال محدودیت بر حقوق و آزادی‌های مشروع شهروندان از ناحیه دولت ها» مبتنی بر اهدافی مشروع همانند امنیت ملی، سلامت عمومی، رفاه اقتصادی کشور، پیشگیری از وقوع بی‌نظمی یا جرم و اخلال در نظم عمومی، حمایت از اخلاق عمومی و حقوق و آزادی‌های دیگر شهروندان است که گاه تعبیر مبهم «مصلحت عمومی» از آن یاد می‌شود. نمونه‌های زیادی از آن در برخی تصمیم‌های شورای عالی امنیت ملی وجود دارد.
تمام موانعی هم که در جمهوری بر سر راه اقتدار زمامداران آن ایجاد می‌شود برای این است که از تجاوز آنها به ساحت مقدس قوانین جلوگیری شود: آنها مجریان قوانین‌اند و نه داوران آن، باید در حفظ قوانین بکوشند و نه آن را زیر پا بگذارند. یک ملت، نوع حکومت آن هرچه باشد، وقتی آزاد است که در وجود کسی که بر آن حکومت می‌کند، نه انسان، بلکه کارگزار قانون را ببیند. در یک کلمه، آزادی همیشه از سرنوشت قوانین پیروی می‌کند، با قوانین حکومت می‌کند یا با قوانین می‌میرد. هیچ چیزی را قطعی‌تر از این نمی‌توان گفت.
زمانی که قوانین خوب باشند، یا فقط به خاطر اینکه قوانینی وجود دارند که همه از آن اطاعت می‌کنند، می‌توانید ادعا کنید که قوانین خوب و خردمندانه‌ای دارید. هر وضعیتی که به هرکس از جانب همه تحمیل شده باشد، نمی‌تواند برای هیچ کسی سخت و ناراحت‌کننده باشد. بدترین قوانین بر بهترین حکمران‌ها ترجیح دارد؛ زیرا هر حکمرانی نور چشمی‌هایی دارد، اما «قانون هرگز نور چشمی ندارد»./روزنامه ایران

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.