«ایران» از 65 سال فعالیت سد‌سازی در کشور گزارش می‌دهد

1330 سد برای پس‌انداز آب

اقتصادی /
شناسه خبر: 15031

سد‌سازی از جمله فعالیت‌های مهندسی به شمار می‌آید که در ایران تاریخچه‌ای کهن دارد. بر اساس مشاهدات باستان شناسی قدمت این فعالیت به دوران هخامنشیان و پانصد سال قبل از میلاد مسیح برمی‌گردد. احتمالاً نخستین کوشش‌ها جهت سد‌سازی در زمان هخامنشیان روی رودخانه‌های اروند و فرات به عمل آمده است و با توسعه این فعالیت، ایرانیان باستان بخشی از مصارف آبی خود از قبیل کشاورزی یا شرب را از این سدها تأمین می‌کردند.

ایران آنلاین / به مرور عملیات سد‌سازی طی چند قرن پیشرفت کرد و به مرحله‌ای رسید که نخستین سد مخزنی خاکی و مدرن کشور در 65سال پیش ساخته شد.

سد گلپایگان نخستین سد مخزنی خاکی و نخستین سد مدرن ایران بود که مطالعات این سد در سال ۱۳۲۳ و عملیات ساخت آن نیز در سال ۱۳۲۶ آغاز شد و در سال ۱۳۳۶ به بهره‌برداری رسید. این سد نقطه عطفی در تاریخ سدسازی ایران محسوب می‌شود. بعد از آن در طول دو دهه قبل از انقلاب 14سد بزرگ دیگر نیز با کمک مهندسان و مشاوران خارجی ساخته شد، اما پس از انقلاب، ظرفیت و توان سد‌سازی قابل توجهی به وجود آمد که موجب سرعت گرفتن فعالیت‌های سدسازی در ایران شد.
شرکت‌های سدساز تقویت شدند و بیش از ۲۰۰ شرکت پیمانکاری، ۷۰شرکت مشاور و ۳۰ شرکت بزرگ در زمینه احداث سد به وجود آمد. همین طور در این مدت صدها واحد تولیدی انرژی برقابی در داخل کشور تأسیس شد.
به این ترتیب با رشد صنعت سدسازی داخلی و سرعت گرفتن روند احداث سد در ایران تعداد سدهای کشور طی 6 دهه گذشته به 647 واحد رسید و همچنان 119 سد دیگر در دست اجرا وجود دارد. برخی از این سدها به طور مؤثر آب شرب کشور را تأمین می‌کنند و برخی برای تأمین آب مورد نیاز کشاورزی یا تولید برق به کار گرفته می‌شود.
این سدها با وجود خشکسالی و کاهش حجم مؤثر آب مخازن‌شان در سال‌های اخیر توانسته‌اند به مدیریت توازن میان عرضه و تقاضای آب کمک شایانی کنند و نسبت به گذشته حتی نقش پررنگ تری داشته باشند. در حال حاضر تنها 46 درصد حجم مخازن سدها پر است که تقریباً حجمی معادل ۲۲ میلیارد و ۸۰۰ میلیون مترمکعب می‌شود.
وضعیت پرشدگی سدهای کشور نیز نشان می‌دهد که از مجموع 159 سد بزرگ کشور، 61 سد که 42 درصد از ظرفیت کل مخازن سدهای کشور را به خود اختصاص داده‌اند، کمتر از 40درصد ظرفیت خود، آب دارند.
این تغییرات که در پی کاهش نزولات جوی در 15 سال اخیر رقم خورده موجب شده است تا ساخت بسیاری از سدهای نیمه کاره بر اساس طرح اولیه پروژه (در قیاس با آمارهای دراز مدت بارش ها) دیگر توجیه اقتصادی نداشته باشد و به مرور شاهد مشکلاتی در جانمایی غلط و نبود همخوانی میان تأسیسات و احجام برخی از سدها با مقدار نزولات جوی و روان آب حوضه‌های آبریز این سدهای در دست ساخت باشیم. البته درصدی از این مشکلات به نقص در مطالعات و کارشناسی پیش از اجرای طرح و برخی به تغییرات اقلیمی و آب و هوایی کشور باز می‌گردد. این موارد در کنار سدسازی‌های بی‌رویه در سال‌های اخیر منابع مالی زیادی را هدر داده است.
به منظور جبران ضرر و زیان ناشی از این امر بازنگری در ساخت سدهای در دست مطالعه و اجرا اکنون یکی از استراتژی‌های وزارت نیرو در دولت یازدهم است که تاکنون نتیجه آن، بازنگری در ساخت 27سد از 119 سد در دست ساخت کشور است. اگرچه دولت معتقد است که طرح‌های آبی کشور نظیر سدسازی نباید تعطیل شود اما به دنبال بهینه‌سازی این طرح‌ها مطابق با شرایط جغرافیایی کشور است.
  1330 سد در 8 حوضه آبریز اصلی
هزار و 330 سد با حجم مخزنی معادل ۱۲۳ میلیون و 442 هزارمتر مکعب در 8 حوضه آبریز اصلی ایران در مراحل مختلف بهره برداری تا مطالعات قرار دارد که حجم آب قابل تنظیم آن سالانه معادل ۶۵۳۰۹ میلیون متر مکعب است. برخی از این سدها با نظارت وزارت نیرو است و برخی زیر نظر وزارت جهاد کشاورزی قرار دارند.
البته سدهایی که وزارت جهاد کشاورزی در چند دهه اخیر آنها را مدیریت می‌کند سدهای بزرگی نیست و اغلب محلی هستند.

پس از انقلاب، ظرفیت و توان سد‌سازی قابل توجهی به وجود آمد که موجب سرعت گرفتن فعالیت‌های سـدسازی در ایـران شد. شرکت‌های سدساز تقویت شدند و بیش از ۲۰۰ شرکت پیمانکاری، ۷۰شرکت مشاور و ۳۰ شرکت بزرگ در زمینه احداث سد به وجود آمد

سدهای بزرگترین حوضه آبریز کشور
بیش از دو سوم از وسعت خاک ایران جزو فلات مرکزی است و حوضه آبریز این فلات بزرگترین حوضه آبریز اصلی کشور به شمار می‌رود؛ اما کمترین منابع آبی مربوط به این بخش است و عملاً کشور به سبب وجود این منطقه در دل خود کشوری کم آب است.
در فلات مرکزی 178 سد در دست بهره برداری وجود دارد. اما برخلاف تصور اینکه سدها در این مناطق به تأمین آب ساکنان آن کمک بسیاری کرده‌اند کارشناسان معتقدند که در مواردی بهره کشی غیراصولی از منابع، خشکیدگی بیشتری را نصیب فلات مرکزی ایران کرده است و این موضوع خطر بیابانی شدن ایران را بیشتر می‌کند.
احداث غیر اصولی و نیازسنجی نشده سدها روی رودخانه‌های مختلف کشور از مواردی است که مشکلات آبی این حوضه را تشدید می‌کند و موجب تغییر روند چرخه طبیعت و فرونشست دشت‌ها می‌شود. نمونه‌های این فاجعه را می‌توان در حوزه‌های آبریز فرعی واقع در این حوضه آبریز اصلی مانند زاینده رود مشاهده کرد که عده‌ای معتقدند نبود مدیریت صحیح منابع آبی منطقه و بهره کشی غیراصولی موجب خشک شدن این رود مهم کشور شد.
البته باید در نظر گرفت که سد به عنوان یک سازه هیدرولیکی می‌تواند نقش مؤثری در تأمین و تنظیم آب داشته باشد. در این حوضه نیز احداث تمام سدها غیر اصولی نبوده و هم اکنون بسیاری از آنها آب دارند و برای ذخیره آب‌های سطحی حوضه گزینه‌های مناسبی تلقی می‌شود.
در این حوضه حجم مخازن سدهای در دست بهره برداری ۵۳۱۷/۷۸  میلیون متر مکعب است که آب قابل تنظیم آن سالانه ۴۷۴۲/۸۹ میلیون متر مکعب می‌شود. هم اکنون 18 سد در دست ساخت و 118 سد در دست مطالعه دیگر نیز در این حوضه وجود دارد که وزارت نیرو در حال بررسی اولویت ساخت آنها و بازبینی در طرح اولیه آن است تا دوباره سدی احداث نشود که پشت دیواره‌های آن آب نباشد و به خشکی بیشتر منطقه دامن بزند.
این طرح‌های مطالعاتی و اجرایی حجم مخزنی معادل 45/2424 میلیون متر مکعب دارند که پیش‌بینی می‌شود سالانه حجم آب قابل تنظیم آن 12/1719 میلیون متر مکعب باشد. البته تا بهره برداری قطعی از این سدها این ارقام دستخوش تغییر خواهد بود.
حوضه آبریز دریای خزر بازهم سد می‌خواهد
حوضه آبریز دریای مازندران که در همسایگی این دریا قرار گرفته، از سدهایی با قابلیت آب قابل تنظیم بالاتری برخوردار است. 186 سد در این حوضه در دست بهره‌برداری است که حجم مخزن آنها 8594 میلیون متر مکعب و حجم آب قابل تنظیم آن 7074 میلیون متر مکعب در سال است. همچنین در این حوضه 40سد در دست ساخت و 157 مورد در دست مطالعه وجود دارد که حجم مخزن آنها 14288میلیون متر مکعب و حجم آب قابل تنظیم آن 7230 میلیون متر مکعب است.
البته در سدسازی‌های این حوضه حساسیت ویژه‌ای وجود دارد که دولت مدام به بررسی داده‌های بارندگی و بازنگری سدهای در دست ساخت و مطالعه آن می‌پردازد تا از بروز خشک شدن رودها و خشکسالی در حوضه یا از سوی دیگر از بروز سیلاب
جلوگیری شود.
سیلاب‌های اخیر در حوضه آبریز دریای مازندران بخوبی گویای نیاز منطقه به سدهای سنجیده شده بیشتری است چراکه در کشور ما پیک‌های سیلابی بسیار بالاست و یکی از وظایف سدها، کنترل همین سیلاب هاست. حال اگر به طور کامل سدسازی در این حوضه و سایر حوضه‌های پر آب کشور نفی شود، در فقدان کنترل روان آب ها، مشکلات زیادی رقم خواهد خورد.
دریاچه ارومیه، حوضه خطرناک سدسازی
سدهای حوضه آبریز اصلی دریاچه ارومیه از حساس ترین سدها و در عین حال مفید به شمار می‌رود. احیای دریاچه ارومیه که در این حوضه قرار دارد موجب شده تا هم اکنون وزارت نیرو به بازنگری طرح‌های توسعه منابع آب، از جمله احداث سدهای حوضه بپردازد و در برخی موارد علاوه بر اینکه حجم، ارتفاع یا اهداف سدها را تغییر داده حتی برخی طرح‌ها را متوقف کرده است که سدهای سیمینه رود، نازلو، باراندوز، لیلان چای در حوضه آبریز دریاچه ارومیه ازجمله این طرح‌ها محسوب می‌شود. در مواردی نیز مانند سد شهیدمدنی در آذربایجان شرقی که کاملاً آماده بهره برداری است ولی اجازه آبگیری و آغاز به کار سد صادر نشده و جریان رودخانه‌ای برقرار است. اما با وجود این برخی سدها در احیای این دریاچه مؤثر محسوب می‌شوند و با رهاسازی بخشی از آب آن ها قرار است مقداری از آب دریاچه ارومیه تأمین شود.
در حال حاضر شمار سدهایی که در این حوضه آبریز اصلی در دست بهره برداری قرار دارند به 56 مورد می‌رسد که حجم مخزن آنها ۱۷۶۳/۳۱ میلیون متر مکعب و آب قابل تنظیم سالانه این سدها ۲۰۶۰/۳۰ میلیون متر مکعب است. در عین حال 9 سد نیز در حال ساخت است و همانطور که اشاره شد در برخی از آنها بازنگری شده و 39 سد دیگر در دست مطالعه قرار دارد. بهره‌برداری از سدهایی که در دست ساخت یا مطالعه قرار دارند با حساسیت ویژه‌ای مواجه هستند و هر گاه که کارگروه احیای دریاچه ارومیه اثبات کند که سدی در این حوزه نیازمند بازنگری است تغییرات در طرح‌ها لحاظ خواهد شد و حتی ممکن است طرح متوقف شود.
سدهای پرحـاشیه حـوضه خلیج‌فارس و دریای عمان
درحوضه آبریز اصلی خلیج فارس و دریای عمان که جنوبی ترین حوضه آبریز کشور محسوب می‌شود 118 سد در دست بهره برداری قرار دارد. حجم مخزن سدهای این حوضه 29690 میلیون متر مکعب و آب قابل تنظیم سالانه آن 19012میلیون متر مکعب است. اکنون در این حوضه 73 سد دیگر در دست ساخت و 174 مورد در دست مطالعه قرار دارد. در این میان نام برخی از سدهای این حوضه در سال‌های اخیر بارها به گوش رسیده‌است، سدهایی نظیر گتوند علیا و سد انحرافی و تونل کوهرنگ 1 و 2. سد گتوند علیا یکی از بزرگ‌ترین سدهای ایران است که روی رودخانه کارون ساخته شده و برخی معتقدند این سد یک فاجعه زیست محیطی برای جنوب ایران محسوب می‌شود و به دلیل وجود کوه‌های نمکی در زیر مخزن سد، آب رودخانه کارون شور شده است، هرچند وجود این کوه‌های نمکی در مخزن این سد اثبات شده است ولی وزارت نیرو با اجرای چند طرح نسبت به مهار آن و جلوگیری از اختلاط آن با آب سد اقدام کرده است. 
سد گتوند علیا که محصول 18 سال تلاش متخصصان ایرانی در 3 دولت است اکنون حدود 47 ماه از آبگیری آن می‌گذرد و در این مدت طغیان‌های فصلی رودخانه کارون به‌طور کامل مهار شده و اراضی دشت خوزستان و مراکز جمعیتی آن نیز از آسیب سیلاب‌ها و خشکسالی مصون مانده‌اند.
ضمن آنکه در این 47 ماه چندین هزار گیگاوات ساعت برق پاک از این سد تولید و به مصرف رسیده است. تنظیم آب کشاورزی پایین‌دست و ایجاد جاذبه‌های گردشگری از دیگر اهداف ساخت این سد به شمار می‌رود.
سد انحرافی و تونل کوهرنگ 1 و 2 که یکی دیگر از سازه‌های بحث برانگیز حوضه خلیج فارس و دریای عمان در سال‌های اخیر به شمار می‌رود چند سالی است به سبب انتقال آب بین حوضه‌ای مورد نقد واقع شده است.
انتقال آب از استان چهارمحال و بختیاری به اصفهان توسط این سدهای انحرافی و تونل‌ها بر خلاف قوانین محیط زیست برشمرده می‌شود اما یک استراتژی و راهکاری برای مدیریت کلان منابع آب کشور به حساب می‌آید.
حوضه اصلی سرخس و سدی مشترک
سدهای بهره برداری شده حوضه اصلی سرخس 22 مورد است که در میان سدهای این حوضه یک سد مشترک با کشور ترکمنستان به نام سد دوستی وجود دارد و هم اکنون حدود 45 درصد از آب شرب شهر مشهد را تأمین می‌کند. این سد روی رودخانه مرزی هریرود به‌طور مشترک با ترکمنستان ساخته شده‌است و دو کشور از آن بهره برداری می‌کنند.
سد دوستی بارها تا مرز خشک شدن پیش رفته است اما در آخرین لحظات دوباره با نزولات جوی احیا شده است. امسال 34 درصد از این سد با حجمی معادل 407 میلیون متر مکعب پر بود که نصف آن متعلق به ایران است.
در این حوضه حجم مخزن سدهای در دست بهره برداری 1394 میلیون متر مکعب و حجم آب قابل تنظیم ان سالانه 544 میلیون متر مکعب است. اکنون 3 سد در دست ساخت و 15 سد در مرحله مطالعاتی در حوضه سرخس وجود دارد که البته ممکن است ارقام آن در بازنگری‌ها
تغییر کند.
  هامون حوضه‌ای با سدهای کوچک
حوضه اصلی هامون 51 مورد سد در دست بهره برداری دارد و حجم مخزن سدهای این حوضه 1663 میلیون متر مکعب در سال و حجم آب قابل تنظیم آن 706  میلیون متر مکعب در سال است. در این منطقه مختصات اغلب سدها مطابق با ویژگی‌های سدهای کوچک است. حوضه هامون 3 سد در دست ساخت با حجم مخزن 11میلیون متر مکعب در سال و 17 مورد در مرحله مطالعه با حجم مخزن 142 میلیون متر مکعب دارد.
سدهای اصلی کشور،‌ ملی و استانی هستند
تا کنون آنچه در خصوص سدهای در حال بهره برداری 8 حوضه اصلی آبریز کشور گفته شد مربوط به تمام سدهای بزرگ و کوچکی بود که تحت مدیریت و بهره برداری هر دو وزارتخانه نیرو و جهاد کشاورزی است که برخی از این سدها تنها یک حوضچه معیشتی برای تأمین منابع آب محدود و حجم مخزن آنها بسیار کم است. اما در بررسی حجم سدهای کشور آنچه تعیین کننده و مؤثر تلقی می‌شود سدهای بزرگ ملی و استانی است.
درحال حاضر تعداد سدهای بزرگ ملی در حال بهره برداری کشور 152مورد است و با احتساب سدهای استانی 165 سد بزرگ در کشور وجود دارد که در اختیار وزارت نیرو قرار دارد و سالانه 47 میلیارد و 500 میلیون مترمکعب آب را در خود جای می‌دهند. این درحالی است که مجموع آب ذخیره شده در پشت سدهای کوچک کمتر از 500 میلیون متر مکعب در سال است.
به طور کلی 647 سد بزرگ و کوچک در کشور در دست بهره برداری قرار دارد که تقریباً نیمی از آنها سدهای کوچک و در اختیار وزارت جهاد کشاورزی است. این سدها، سدهای معیشتی هستند و وزارت جهاد کشاورزی گرچه می‌تواند سد احداث و بهره برداری کند اما اعطای مجوز تخصیص آب به این سدها در اختیاز وزارت نیرو است و وزارت نیرو به عنوان متولی تأمین آب کشور امکان احداث این سدها را مدیریت
می‌کند.
همانطور که اشاره شد اکنون 119سد بزرگ ملی دیگر در مرحله ساخت و مطالعه قرار دارد که با توجه به تغییر اقلیم کشور و کاهش بارندگی‌ها مختصات سازه‌ای سدها و تأسیسات جانبی آنها مورد بازنگری قرار گرفته است.
مطابق با مطالعات جدید و با توجه به شرایط جدید نزولات جوی و حوضه‌ای و بازنگری‌های انجام شده 27 مورد آن تغییر اولویت یافته‌اند یا آنکه در حجم مخزن و مختصات سدها و تأسیسات جانبی آنها تغییراتی اعمال شده است.
آمارها حاکی از آن است که تا این لحظه بیشترین حساسیت در بازنگری‌ها مربوط به حوضه کرخه و سفیدرود بوده و باعث شده است اولویت و مختصات برخی پروژه‌های این حوضه‌ها تغییر کند، البته علت تعیین اولویت دوم برای برخی از این طرح‌ها از نظر اجرا و تخصیص اعتبارات است.

اولویت تأمین آب شرب با سدهاست
 
 
تقریباً بخش اعظم آب شرب مصرفی کشور از طریق ۴۹ سد استراتژیک تأمین می‌شود و این سدها در تأمین آب شرب شهرها اهمیت ویژه‌ای دارند. به عنوان مثال در تأمین آب شرب تهران منابع مختلفی دخیل هستند که براساس مدل نرمال در تقسیم آب، حدود ۶۰ درصد آب شرب از منابع آب سطحی که همان سدها هستند، تأمین می‌شود و ۴۰ درصد باقی مانده برعهده منابع آب زیرزمینی است. البته این مدل در شرایط  تَرسالی و خشکسالی دستخوش تغییر است، اما به طور کلی سدها در دراز مدت به مراتب نقش پررنگ تری دارند. این اهمیت منابع سطحی موجب شده تا هیچ گاه طرح‌های آبی کشور از جمله سدسازی تعطیل نشود و فقط اولویت‌ و تمرکز در این پروژه‌ها با توجه به شرایط خاص حوضه‌ها
تغییر کند.
 
تولید برق از سدهای کوچک و بزرگ
 
 
صنعت برقابی به معنی تولید انرژی برق با استفاده از آب ذخیره شده در پشت سد است. نیروگاه‌های برقابی انرژی مورد نیاز خود را برای تولید برق از جریان آب رودخانه‌ها یا کانال‌های انتقال آب تأمین می‌کنند. اکنون تجهیزات این نیروگاه‌ها روی حدود 30 سد در ایران نصب شده یا در مرحله اجراست و این سدها علاوه بر تأمین آب مورد نیاز کشاورزی منطقه، منبعی برای تولید برق در زمان اوج مصرف است. انرژی برقابی در ایران با ظرفیتی در حدود 8250 مگاوات، بیش از 98 درصد از تولید ملی برق تجدیدپذیر و حدود 14 درصد ازمجموع الکتریسیته تولیدی در ایران را تشکیل می‌دهد. در واقع میزان تولید برق آبی به مقدار منابع آبی کشور بستگی دارد. برهمین اساس در سال های اخیر به دلیل کم آبی، باز کردن دریچه سدها برای تولید برق با حساسیت بیشتری انجام می شود.

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام های که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام های که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبز با خبر باشد منتشر نخواهد شد.