ion

ظهور و افول شبکه‌های اجتماعی؛ از چت روم و اورکات تا فیسبوک و تلگرام

کاربران کوچ‌رو!/ چرا تلگرام به سرعت ایرانی شد؟

اقتصاد /
شناسه خبر: 112794

حدود 22سال پیش و در سال 1372، یک کارمند ایرانی دانشگاه برکلی کالیفرنیا‌؛ اولین وب سایت ایرانی را به عنوان یک پایگاه اطلاعات و منابع ایرانی در وب مستقر کرد تا از این تاریخ نام زبان فارسی هم در اینترنت ثبت شود و فارسی زبان‌ها حضور رسمی خود در فضای مجازی را اعلام کنند.

ایران آنلاین /در آن سالها هنوز کتاب، روزنامه‌، رادیو، تلویزیون و خطوط تلفن معمولی اصلی‌ترین و تعیین کننده ترین ابزار برقراری ارتباطات اجتماعی بودند و تا اواخر دهه هفتاد کمترکسی تصور می‌کرد که به این زودی پدیده جدیدی بتواند با این رسانه‌ها رقابت کند.
به تدریج اما در نیمه دوم دهه هفتاد اینترنت راه خود را به عرصه عمومی ایران باز کرده و فراگیر شد. با همه گیر شدن کاربرد اینترنت در کشور دیگر کتاب، روزنامه، رادیو، تلویزیون و تلفن معمولی آرام آرام بخشی از سهم خود در تاثیرگذاری برجامعه و برقراری ارتباطات اجتماعی میان شهروندان را به فناوری های نوین ارتباطات واگذار کردند.
هر چه سهم ابزارهای سنتی در ارتباطات اجتماعی ایرانی ها کمتر می شد اما سرویس‌های ایمیل و گفتگوی آنلاین، سایت های خبری و وبلاگ ها و شبکه های اجتماعی متعدد جای خود را در جامعه بیشتر باز کردند به طوری که می توان دهه هشتاد را دهه خود نمایی وسایل نوین ارتباطی در ایران نامید و ایرانی های با کمک این فضای جدید با انواع فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آشنا شدند.  
دهه هفتاد و عجایب چت روم‌ها
مسنجر معروف یاهو در کنار یاهو میل تقریبا اولین تجربه عمومی ایرانیان برای برقراری ارتباطات و گفتگوهای آنلاین بود. مسنجر یاهو از اوایل قرن 21 و در سال2000 راه اندازی شد و یکی دو سال بعد هم در ایران عمومیت پیدا کرد.
همراه با ورود مسنجر جدید به ایران نوع اولیه ای از ارتباطات شبکه ای مبتنی بر فضای مجازی در بین ایرانیان کلید خورد. در آن مقطع ورود به این شبکه چت روم و گفتگوی آنلاین با دیگران برای اعضای جدید این شبکه به چیزی شبیه ورود به سرزمین عجایب شباهت داشت.
کاربران مجذوب قابلیت های نوین مسنجرها و اتاق های گفتگوی(چت روم) متعدد یاهو مسنجر و دیگر سرویس‌های مشابه آنها شدند و بازار خرید و فروش کامیپوترهای خانگی، کافی نت ها و عرضه کارت اینترنت در کشور داغ شد.

اولین موج مهاجرت های مجازی کاربران
فعالیت شبکه ای کاربران ایرانی و رونق ارتباطات فردی و اجتماعی مبتنی بر اینترنت فراز و فرودهای زیادی به خود دید و ایرانیان کوچ های متعددی را در عرصه فضای مجازی و دنیای اینترنت تجربه کرده اند. کوچ از چت روم ها به صفحات وبلاگ اولین موج مهاجرت های مجازی بود. در نیمه اول دهه هشتاد که هنوز حضور در چت روم ها و گفتگوهای آنلاین برای کاربران ایرانی کاملا هضم نشده بود وبلاگ نویسی هم در کشور باب شد. با ظهور دو سرویس وبلاگ فارسی یعنی بلاگفا و پرشین بلاگ، فرصتی برای عمومی شدن و شخصی شدن فضای اینترنت و برقراری شکل جدیدی از ارتباطات مبتنی بر اندیشه در میان کاربران ایرانی فراهم شد.
وبلاگ نویسی و ارتباطات شبکه‌ای
سال های اولیه هشتاد به مدد سرویس‌های وبلاگ و شبکه های اجتماعی نه تنها سهم محتوای فارسی بلکه میزان عضویت شهروندان فارسی زبان درفضای اینترنت به شکل تصاعدی افزایش یافت.
با ایجاد پرشین‌بلاگ در سال 81 به عنوان اولین سرویس وبلاگ فارسی، زبان فارسی به رده چهارم زبان‌های وبلاگی با ثبت ۶۰ هزار وبلاگ رسید که با ورود بلاگفا و دیگر سرویس‌ها وبلاگی به این عرصه، سال های 82 و 83 به سال رشد تصاعدی وبلاگستان فارسی بدل شد.
بر اساس آمار های موجود در سال 83 تعداد وبلاگ‌ها نسبت به دوره مشابه سال82 دو برابر و نسبت به سال 81 پنج برابر شده بود. بنابراین همانگونه که استفاده از اینترنت و میزان حضور ایرانیان در فضای مجازی در این سالها به سرعت رو به افزایش نهاد به همین میزان هم شکل حضور کاربران در این فضا روز به روز متنوع تر شده و بارها تغییر شکل داده است.
در این سال ها بلاگرها به سرعت قابلیت های متعدد سرویس های وبلاگ و کدنویسی برای ایجاد قالب و قابلیت های وبلاگ را فراگرفتند و نوع جدیدی از ارتباطات شبکه ای از طریق نگارش پست های جدید، ایجاد شبکه پیوندها و کامنت‌ نویسی زیر پست های وبلاگ شکل گرفت به طوری که هزاران کاربر از این طریق همفکران و مخاطبان خود را پیدا کردند.
شاعران، روزنامه نگاران، دانشجویان و متخصصان رشته های مختلف، هنرمندان، شاغلان صنف‌های مختلف و فعالان اجتماعی، سیاسی و فرهنگی؛ همه بلاگر شدند و و دیدگاه ها و افکار خود را به اشتراک می گذاشتند. در این مقطع میلیون ها صفحه با محتوای فارسی و تنوعی از مطالب و مضامین تولید شد.
در این دوران به جز بلاگفا و پرشین بلاگ چند سرویس وبلاگ دیگر از جمله وردپرس، بلاگ اسکای، بلاگ اسپوت، میهن بلاگ و ... ایجاد شد و مورد توجه قرار گرفت. کاربران حرفه ای این فضا هم تحت تاثیرعوامل مختلفی مانند سلیقه وعلایق دوستان و مخاطبان، قابلیت های بهتر سرویس‌های تازه، فیلترینگ و یا موضوع امنیت و یا ناامنی سرویس‌ها چند مرحله مهاجرت و کوچ درون وبلاگی را تجربه کردند.

افول وبلاگ و ظهور شبکه‌های اجتماعی جدید
دوران اوج وبلاگ نویسی اما دیری نپایید به طوری که ازابتدای نیمه دوم دهه هشتاد و همراه با ظهور شبکه های اجتماعی امروزی، ذائقه مخاطبان هم به تدریج تغییرکرد.
این بارعلاقه به کتابخوانی و مقاله خوانی و مطالب مفصل پست های بلاگرها، جای خود را به گزیده نویسی های جدید باب شده در شبکه های اجتماعی داد.در این دوره شبکه های اجتماعی به عنوان فست فودهای دنیای مجازی برخلاف پست های مفصل بلاگرها یکی پس از دیگری باز شدند و ذائقه شهروندان ایرانی فضای مجازی را تغییر دادند بنابراین آرام آرام وبلاگ نویسی رو به افول نهاد و بلاگرها و مخاطبانشان عضو شبکه های جدید شدند. هر چند ورود به دنیای مجازی جدید در ابتدا فرصتی برای بیشتر دیده شدن مطالب وبلاگ ها بود اما با جذب شدن افراد در فضای جدید، فاصله زمانی پست های وبلاگ ها طولانی و عضویت در شبکه های اجتماعی نو رسیده سرعت گرفت. فعالیت کاربران مهاجر نیز در دنیای جدید با شکل وشمایلی متفاوت رونق گرفت و علیرغم برخی تلاش ها و مقاومت ها کرکره وبلاگ ها پایین کشیده شد.
کوچ های شبکه ای؛ از اورکات تا فیسبوک
شبکه اجتماعی اورکات (متعلق به گوگل) را می توان اولین تجربه عمومی ایرانی‌ها از شبکه های ‌اجتماعی به معنای واقعی و امروزی دانست. در سال های 1382 و 1383 که هنوز خبری از فیسبوک و گوگل پلاس و توییتر نبود، اورکات به سرعت در کانون توجه جوانان دانشگاهی، بلاگرها و دیگر فعالان عرصه فناوری های اطلاعات و ارتباطات ایران قرار گرفت و فراگیر شد.
در آگوست ۲۰۰۴ ( تابستان 1383) اورکات اعلام کرد که به ترتیب ۳ کشور برزیلی ها با۶۹ درصد، آمریکایی ها با ۱۸ درصد و ایرانی ها با ۶ درصد بیشترین کاربران این شبکه را تشکیل می دهند. اما روزهای اوج این شبکه اجتماعی هم برای فارسی زبانان دیری نپایید و در حالی که عضویت ایرانیان به صورت تصاعدی بالا می رفت، وب‌گاه اورکات از داخل ایران فیلتر و کم کم به فراموشی سپرده شد.
مرگ اورکات اما نه تنها برای ایرانیان پایان کار نبود که به موازات آن انواعی دیگر از شبکه های اجتماعی خارجی و داخلی پذیرای کاربران ایرانی شدند. شبکه های یاهو 360درجه، گوگل ریدر، کلوب ایرانی و... از جمله شبکه های اجتماعی مورد توجه کاربران داخل کشور در اواسط دهه هشتاد و سالهای بعد بودند.
اما از سال 1387 همزمان با ظهور و فراگیر شدن فیسبوک موج جدیدی از مهاجرت درون شبکه ای کاربران ایرانی رقم خورد و میلیون ها ایرانی طی سال های 87 تا آغاز دهه 90 فتیله فعالیت خود در سایر شبکه‌های اجتماعی و فضاهای مجازی را پایین کشیدند و به فیسبوک کوچ کردند.
فیسبوک در ایران هم مانند سایر کشورها به لحاظ تعداد و حجم فعالیت کاربران، حاکم بلامنازع فعالیت شبکه های اجتماعی بود. در این سال ها همزمان راه های دور زدن محدودیت ها و عبور از فیلترینگ در کشور نیز متنوع شد و فیلترینگ هم نتوانست فیسبوک را مانند اورکات از چشم ایرانیان بیندازد.
با این حال به موازات فیسبوک شبکه های اجتماعی دیگری مانند تویئترهم با تاخیری یکساله نسبت به فیسبوک و تقریبا از سال 1389 هم موفق شد که جایگاه ویژه ای در بین طیف خاصی از کاربران ایرانی باز کند. به دنبال آن گوگل پلاس هم طیفی دیگر از کاربران کشور را در همین دوران زمانی به خود جذب کرد. با این حال علیرغم برخی فراز و نشیب ها و ظهور نسل جدید ارتباطات شبکه ای، ستاره اقبال شبکه های اجتماعی سه گانه یعنی فیسبوک، تویئتر و گوگل پلاس همچنان در میان کاربران ایرانی سوسو می‌کند.
هوشمند شدن تلفن‌ها و آغاز کوچ تاریخی کاربران
همزمان با آغاز دهه 90 یکی از مهم ترین نقاط عطف فعالیت شبکه ای کاربران اینترنت در ایران و جهان و یکی از تاریخی ترین کوچ های کاربران فضای مجازی رقم خورد.
باعث و بانی این نقطه عطف جدید و کوچ متفاوت و تاریخی، ظهور یک ظرفیت جدید ارتباطی از طریق تلفن‌های همراه هوشمند بود. این ظرفیت جدید از اواخر سال 1391 مورد توجه عمومی دارندگان تلفن همراه قرار گرفت. هر چند در این دوران چند شبکه اجتماعی اولیه ظهور کردند اما وایبر از معدود شبکه های اجتماعی موبایلی بود که با استقبال گسترده کاربران ایرانی مواجه شد.
پیش از وایبر شبکه های دیگری مانند وی چت نیز کاربران را مجذوب خود کرده بود اما به دلایل مختلفی استفاده از سایر شبکه ها عمومیت پیدا نکرد.
وایبر یک سامانه پیام رسان صوتی و متنی بود که تقریبا از اواخر سال1392 رو به فراگیر شدن گذاشت و یکه تازی وایبر علیرغم ظهور اپلیکیشن‌های جدیدی مانند واتس آپ، ایمو و ...  تا پایان سال 1393 ادامه داشت.
اما زمزمه هایی درباره مالکیت این شبکه، بروز اختلال در امکان ارسال و دریافت پیام و کند شدن سرعت وایبر در داخل کشور و ظهور شبکه های پرسرعتر و کاراتر باعث شد از اواخر سال 1393 وایبر جای خود را به واتساپ و پس از آن تلگرام واگذار کند.
از وایبربازی تا یکه تازی تلگرام
در همین روزها و تقریبا از نیمه دوم سال 93 اپراتورهای تلفن همراه اقدام به ارائه‌ سرویس‌های اینترنت پرسرعت کردند. ارایه اینترنت پرسرعت برروی موبایل از یک‌سو و محبوبیت بالای اپلیکیشن‌های موبایل از سوی دیگر باعث شد تعداد کاربران تلفن‌های هوشمند که در آغاز سال 93 تنها دو میلیون نفر بود با رشد ده برابری در بهار سال 94 به بیست میلیون نفر برسد و با همین رشد بنابه تخمین کارشناسان سازمان فناوری اطلاعات تعداد کاربران تلفن هوشمند تا پایان سال به دو برابر رسید.
در این دوران با توسعه تلفن‌های هوشمند، اتصال تلفن ها به اینترنت بی سیم و افزایش سرعت اینترنت تلفن همراه، روز به روز تلفن‌های همراه و تبلت‌ها پرطرفدارتر و لپتاپ‌ها و کامییوترهای خانگی منزوی‌تر شدند.
شبکه های فیسبوک، توئیتر، اینستاگرام، یوتیوب و ... هم به سرعت اپلیکیشن های ویژه تلفن همراه خود را به سرعت به بازار عرضه کردند تا این انزوای سخت افزاری باعث افول شبکه های اجتماعی مبتنی بر کامپیوتر نشود.
بر اساس آخرین نظرسنجی صورت گرفته در دی ماه امسال  53 درصد از کل مردم ایران حداقل عضو یکی از شبکه‌های اجتماعی هستند.هر چند از زمان فراگیر شدن تلفن های هوشمند و رایج شدن شبکه های اجتماعی مبتنی بر تلفن همراه چند مرحله کوچ شبکه ای نیزدر بین کاربران ایرانی اتفاق افتاده است اما هم اکنون فعالترین و پرمخاطب ترین شبکه فعال در ایران شبکه محبوب تلگرام است.
چرا تلگرام محبوب شد؟
قبل از اینکه وایبر در کشور با اختلالاتی مواجه شود تلگرام چندان شناخته شده و مورد استقبال نبود اما با فراگیر شدن اختلالات وایبر کوچ بزرگ کاربران به تلگرام شروع شد. با این موج مهاجرت تلگرام با قابلیت های متنوع خود، به ناگهان به محبوب ترین شبکه در ایران بدل شد و عرصه را برای وایبر، واتساپ، اینستاگرام، فیسبوک و سایر شبکه های اجتماعی تا حدود زیادی تنگ کرده و یکه تاز این عرصه شده است.
قابلیت ایجاد گروه‌هایی با ظرفیت 1000نفر، سرعت بسیار بالای ارسال متن، عکس، ویدئو و فایل، امکان مدیریت ارتباطات، امنیت قابل توجه شبکه، ناشناس ماندن شماره تلفن اعضای گروه ها و مهم تر از همه کانال های تلگرام از جمله دلایل اصلی استقبال ایرانیان از این شبکه بوده است.
اواسط سال 94 مدیر تلگرام گفته بود که روزانه یک میلیارد پیام در تلگرام ارسال می‌شود و هر هفته یک میلیون کاربر به تعداد کاربران این شبکه اضافه می‌شود که حدود نیمی از آنها ایرانیان هستند. در میانه سال تعداد کاربران تلگرام در ایران حدود 20میلیون نفر تخمین زده می شد، اما با روند رو به رشد روی آوردن مردم به تلفن های هوشمند و عضویت در این شبکه، تخمین زده می شود که حدود 30 میلیون نفر روزانه برای ارتباطات فردی و اجتماعی خود و همچنین دسترسی به اخبار و اطلاعات از قابلیت های متعدد تلگرام استفاده می کنند.
اگرچه از منظر کاربران ایرانی تلگرام اکنون سلطان بلامنازع شبکه های اجتماعی است اما با توجه روند رشد فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات و تجارب پیشین، پیش بینی آینده این حوزه عملا غیرممکن است و هیچ معلوم نیست در سال پیش رو و ماه های آینده همچنان تلگرام یکه تاز این عرصه خواهد بود یا شاهین اقبال این حوزه در ایران روی شانه یک شبکه پیام رسان دیگر خواهد نشست...

کلمات کلیدی

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.